3η Σεπτέμβρη, όταν ανέτειλε ο «πράσινος ήλιος»: 46 χρόνια από την ιστορική διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ

«Το ΠΑΣΟΚ είναι επανάσταση» είπε ο Ανδρέας Παπανδρέου το 1974 και το έκανε πράξη στις 3 Σεπτεμβρίου, πριν από 46 χρόνια, όταν αποφάσισε να παρουσιάσει την Ιδρυτική Διακήρυξη του κόμματος που ήταν Κίνημα – όπως έλεγε το τελευταίο γράμμα στο ακρωνύμιό του – στην επέτειο του κινήματος του 1843, τότε που ο λαός απαίτησε σύνταγμα κάνοντας σύμβολο της διεκδίκησής του ένα πρόσωπο: το στρατηγό Μακρυγιάννη.

Σηκώνοντας ψηλά το κείμενο της Ιδρυτικής Διακήρυξης ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο πολιτικός ηγέτης που χρησιμοποίησε το συμβολισμό όσο κανένας άλλος στην Ελλάδα, παρουσίασε ταυτόχρονα και τον εαυτό του ως το νέο πρόσωπο που ο λαός έπρεπε να μετατρέψει σε σύμβολο για να προχωρήσει η μεταπολίτευση.

Με μια κίνηση επιβεβαιώθηκε προκαταβολικά η φράση που ο ίδιος είπε πολλά χρόνια αργότερα: «Το ΠΑΣΟΚ δεν διαμοιράζεται σε τιμάρια… Δεν τεμαχίζεται… Δεν κληρονομείται». Πράγματι, οι κληρονόμοι της παράταξης βλέπουν σήμερα ένα ΠΑΣΟΚ που χωρίς τον επιβλητικό ιδρυτή κατάντησε τεμαχισμένο, διαμοιρασμένο σε τιμάρια που στριμώχνονται για να βρουν τη θέση τους στον κεντρώο χώρο.

Το χρονικό της ίδρυσης και η ιστορική διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη

Η ιστορική ημερομηνία της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 ορίζει την παραχώρηση συντάγματος από τον Όθωνα και στη μετάβαση της Ελληνικής πολιτείας από την απόλυτη μοναρχία στη συνταγματική μοναρχία. Εκατόν τριάντα ένα χρόνια αργότερα η ίδια ημερομηνία θα σημάνει την ίδρυση ενός από τα κόμματα που διαδραμάτισαν κυρίαρχο ρόλο στο πολιτικό σκηνικό, του ΠΑΣΟΚ που ιδρύθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου του 1974.

Η πτώση της Χούντας στις 24 Ιουλίου 1974 βρήκε τον Ανδρέα Παπανδρέου, 55 χρονών τότε, εξόριστο στον Καναδά. Ο ίδιος δεν έσπευσε να έλθει αμέσως στην Αθήνα, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά παρέτεινε την παραμονή του στο εξωτερικό με προτροπή των πολιτικών του φίλων, καθώς υπήρχαν φόβοι για τη ζωή του στο ρευστό πολιτικό τοπίο των πρώτων ημερών της μεταπολίτευσης, την οποία είχε χαρακτηρίσει απλά «αλλαγή φρουράς του ΝΑΤΟ στην Ελλάδα».

Στα τέλη Ιουλίου διέψευσε τις πληροφορίες για την ίδρυση κόμματος, καθώς πίστευε ότι η δημοκρατία δεν είχε αποκατασταθεί και ότι αν τελικά πραγματοποιηθούν εκλογές αυτές θα είναι νόθες και διαβλητές. Στελέχη της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου και ιδιαίτερα ο Γιάννης Αλευράς θα τον πείσουν τελικά ότι στην Ελλάδα συντελούνται ουσιαστικές πολιτικές μεταβολές και ότι πλατιές λαϊκές μάζες περιμένουν ανυπόμονα την επιστροφή του στην Ελλάδα και την κάθοδό του στην πολιτική.

Στις αρχές Αυγούστου ο Ανδρέας παίρνει την απόφαση να έρθει στην Ελλάδα και να ηγηθεί κόμματος, όχι της προδικτατορικής Ένωσης Κέντρου, όπως περίμεναν πολλοί, αλλά μιας νέας πιο ριζοσπαστικής πολιτικής παράταξης, με σοσιαλιστικό προσανατολισμό. Στις 6 Αυγούστου συγκαλεί στο Βίντερτουρ της Ελβετίας για πρώτη και τελευταία φορά το εθνικό συμβούλιο του Πανελληνίου Απελευθερωτικού Κινήματος (ΠΑΚ), μιας αντιστασιακής οργάνωσης, που είχε ιδρύσει κατά τη διάρκεια της δικτατορίας και διακήρυττε όχι μόνο την πτώση της χούντας, αλλά και «την αποδέσμευση της χώρας από την ξένη εξάρτηση» και «την πραγματοποίηση ριζικών αλλαγών, με τελικό στόχο το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας».

Στη συνδιάσκεψη συμμετείχαν γύρω στα 80 άτομα, τα οποία την επομένη αποφάσισαν τη διάλυση του ΠΑΚ και τη μετεξέλιξή του σε σοσιαλιστικό κόμμα, που να βασίζεται στις διακηρυγμένες αρχές του Πανελληνίου Απελευθερωτικού Κινήματος. Παράλληλα, μια άλλη επιτροπή επιφορτιζόταν με τη συγγραφή ενός σχεδίου «διακήρυξης αρχών« του νέου πολιτικού σχηματισμού.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε στην Ελλάδα το βράδυ της 16ης Αυγούστου και έτυχε αποθεωτικής υποδοχής από πολιτικούς του φίλους και χιλιάδες λαού στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και κατά μήκος της διαδρομής προς το Καστρί. Το σύνθημα που δονούσε την ατμόσφαιρα ήταν «ΝΑΤΟ, ΣΙΑ, προδοσία!». Μαζί του από το αεροπλάνο βγήκαν η σύζυγός του Μαργαρίτα, ο γιος του Γιώργος, ο Κίμων Κουλούρης, η Αγγέλα Κοκκόλα και ο Μιχάλης Ζιάγκας.

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωσε την ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Σύμφωνα με την ιδρυτική διακήρυξη του κόμματος, σκοπός της δράσης του ΠΑΣΟΚ είναι να επιφέρει στη χώρα: Εθνική Ανεξαρτησία, Λαϊκή Κυριαρχία, Κοινωνική Απελευθέρωση και Δημοκρατική διαδικασία.

«Για να προστατέψουμε το έθνος, για να ανοίξουμε το δρόμο που οδηγεί στην αδέσμευτη λαϊκή κυριαρχία και τη δημοκρατία. Σ’ αυτά τα πλαίσια πρέπει να ερμηνευτεί και η δικιά μας απόφαση να προχωρήσουμε σήμερα σε μια πολιτική πράξη, στη διακήρυξη των βασικών αρχών και στόχων ενός νέου πολιτικού Κινήματος, του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος» ακούγεται να διαβάζει ο Ανδρέας Παπανδρέου στην κατάμεστη από δημοσιογράφους, στελέχη του ΠΑΚ και του Αντιδικτατορικού αγώνα αίθουσα ξενοδοχείου στο Σύνταγμα.

Η διακήρυξη της ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ την οποία διάβαζε υποστήριζε, ανάμεσα σε άλλα, και πως «Μόνο με την ενεργό πολιτική παρουσία των πολιτών, απ’ άκρου εις άκρον της Ελλάδας, θα εξασφαλιστούν τόσο η εθνική μας ανεξαρτησία όσο και η λαϊκή κυριαρχία. Ήρθε η ώρα να περάσουμε από την παθητική αναμονή στην ενεργό λαϊκή παρουσία για τη διαμόρφωση του μέλλοντος της χώρας μας».

Η εμβληματική παρουσία του Ανδρέα Παπανδρέου με το λευκό πουκάμισο, χωρίς γραβάτα και η πεποίθησή του να ιδρύσει κόμμα παρά τις δυσκολίες του εγχειρήματος τις οποίες του είχαν επίμονα επισημάνει, αφήνουν ανεξίτηλα το αποτύπωμά τους στο κοινό που παρακολουθεί αλλά και σε όσους την επόμενη μέρα διαβάζουν στις εφημερίδες τη διακήρυξη.

Διαβάστε ΕΔΩ ολόκληρη τη διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ

Το κεντρικό σύνθημα που αναφέρεται στη Διακήρυξη, καθορίζοντας τις αρχές του νέου κόμματος, είναι το τετράπτυχο «Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατία». Το Π.Σ.Κ, όπως το έγραφαν τις πρώτες μέρες οι εφημερίδες, ήταν γεγονός. Το αρκτικόλεξο ΠΑΣΟΚ, που θα επικρατήσει τελικά, θα το επιβάλλει μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Βήμα» ο -τότε πολιτικός συντάκτης- Σταύρος Ψυχάρης.

Από τότε ξεκίνησε μια ολόκληρη εποχή σαν παραμύθι -γλυκό στην αρχή του και μετέπειτα με «δράκους» και “Game of thrones”- με πολλά πρόσωπα-στελέχη-υπουργούς, πολλά γεγονότα, πολλές λέξεις -συχνά μπερδεμένες μεταξύ τους- με ατάκες-σλόγκαν που άφησαν ολάκερη εποχή και τη σηματοδότησαν – αν και έχει παρέλθει, ανεπιστρεπτί. Τι να θυμηθείς και με ποια χρονολογική σειρά; Μπαξέδες, Καστρί, ΝΑΤΟ, ζιβάγκο, «Βυθίσατε το Χόρα», «Τσοβόλα, δώστα όλα», γεωργικές πειδοτήσεις, συντάξεις, Carmina Burana, εγκαίνια, Τοπικές Οργανώσεις, Κλαδικές, Μαργαρίτα, Αγγέλα Κοκκόλα, Μελίνα, συνέδρια, ομιλίες, Χαριλάου Τρικούπη, μπουζούκια, «μπαγλαμάδες», νόμους, Αραφάτ, Καντάφι, Δήμητρα-Εκάλη-ροζ σκάνδαλο, Ειδικό Δικαστήριο, Μένιο, Άκη, Αγγλία-Ωνάσειο; Το μυαλό πάει μπρος-πίσω, ανακατεύοντας την τράπουλα της ιστορίας που έχει γραφεί και έχει αποφανθεί, συνάμα. Ή και όχι. Πολλά ονόματα ξεχνάς, κάποια άλλα θες και τα ξεχνάς, οι εποχές του ΠΑΣΟΚ με Ανδρέα, Σημίτη, ΓΑΠ μπλέκονται μεταξύ τους, οι συγκρίσεις είναι αναπόφευκτες.

Διάσημες φράσεις του Ανδρέα Παπανδρέου

Μερικές από τις πιο διάσημες ρήσεις του:

• Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες (βασικό σύνθημα του ΠΑΣΟΚ ως και το 1996)
• Το κοινωνικό κράτος δεν χαρίζεται, με αγώνα κερδίζεται
• Το ΠΑΣΟΚ στη κυβέρνηση, ο λαός στην εξουσία
• Στις 18, Σοσιαλισμός (το 1981)
• Βυθίσατε το Χόρα
• Ο Λαός εμίλησε
• Απόψε πεθαίνει η δεξιά (το 1981)
• Ο λαός δε ξεχνά τι σημαίνει δεξιά
• Δεν υπάρχουν θεσμοί, μόνο λαός
• Τσοβόλα δώστα όλα (φράση που ειπώθηκε σε προεκλογική συγκέντρωση στο Περιστέρι, στις 20 Απριλίου 1989. Οι αντίπαλοι του Παπανδρέου την χαρακτήρισαν ψηφοθηρική και δημαγωγική, ενώ οι υποστηρικτές του ως απόδειξη ότι μετά το σταθεροποιητικό πρόγραμμα 1985 – 1987, η Κυβέρνηση μπορούσε να ασκήσει πολιτική παροχών)
• Το όνομά μας είναι η ψυχή μας (εξηγώντας τη σκληρή στάση του και το εμπάργκο που επέβαλλε στα Σκόπια)

Το ΠΑΣΟΚ σήμερα

Σήμερα, ο ήλιος εκείνου του λαϊκού ΠΑΣΟΚ του ορθόδοξου έχει δύσει και οι σκιές που έχουν απομείνει από εκείνη την εποχή κουβαλούν την οσμή σκανδάλων, ενώ τα συνθήματα και η κλασική επιχειρηματολογία του Κινήματος ακούγονται, πια, γραφικά – έτοιμα για κάποια έκθεση «80s in memoriam», αποθέωση της κιτς γραφικότητας.

Όμως, το αέναο αίτημα για μία (νέα) σοσιαλδημοκρατία παραμένει ζωντανό, αν και -πρακτικά- η κουβέντα περί Κεντροαριστεράς έχει καταντήσει ατέρμονη.

Κάπως έτσι, εκείνη η ιστορική διακήρυξη του 1974 δεν έχει, πλέον, υπόσταση με σάρκα παρά μόνο ξεθωριασμένο πνεύμα, αν και υπέχει μια αξεπέραστη μουσειακή αξία, στις προθήκες της πολιτικής στη χώρα μας. Πολύ βασικό, στις μέρες μας αναζητείται το ακροατήριο το οποίο συγκινείται ακόμα στις 3 του Σεπτέμβρη. Και μέχρι να περάσουμε στην ουσιαστική μετενσάρκωση της Κεντροαριστεράς, η σημερινή επέτειος -εκεί, στη Χαριλάου Τρικούπη, που έθρεψε την «Αλλαγή»- θα παραμένει μια… μεγαλογχολική γιορτή.

Η σημερινή επέτειος της Τρικούπη

Η σημερινή επέτειος του ΠΑΣΟΚ είναι αφιερωμένη στο ΕΣΥ, το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο ίσως έργο του ΠΑΣΟΚ στη χώρα.

Το απόγευμα, στο Ζάππειο, η Φώφη Γεννηματά, θα μιλήσει σε περίπου 50 καλεσμένους, ανάμεσα στους οποίους θα είναι σημαντικές προσωπικότητες του κόμματος, όπως οι αρχηγοί του. Θα παρουσιάσει την πρόταση για την ενίσχυση της Υγείας. Αφιερωμένη στους ανθρώπους που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της μάχης, οι άνθρωποι που κινδυνεύουν περισσότερο εν μέσω της πανδημίας, δηλαδή στους ιατρούς και νοσηλευτές. Όπως αναφέρουν πληροφορίες, θα παρουσιαστεί ένα βίντεο-ντοκιμαντέρ ολιγόλεπτο που θα δείχνει την ιστορία του ΕΣΥ με έμφαση την δεκαετία του ’80.

Τα μέτρα θα τηρηθούν στον απόλυτο βαθμό με τους προσκεκλημένους να φορούν όλοι μάσκες. Η διάρκεια της εκδήλωσης είναι προγραμματισμένη να μην διαρκέσει περισσότερο από μια ώρα με την ομιλία της Φώφης Γεννηματά.

• Ανδρέας Παπανδρέου
• ΠΑΣΟK