Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος: Ο «αόρατος» χαρτογράφος της Ελλάδας και το πέτρινο μνημείο στο Παρανέστι

Σε έναν κατάφυτο λοφίσκο πάνω από την κοιλάδα του Νέστου, εκεί όπου η ορεινή Δράμα ξεδιπλώνει την παρθένα ομορφιά της, στέκει ένας σιωπηλός πέτρινος οβελίσκος. Για τον ανυποψίαστο περαστικό, το μνημείο αυτό μοιάζει να ενσωματώνεται απόλυτα στο τοπίο, παραμένοντας σχεδόν αόρατο μέσα στην άγρια βλάστηση.

Ωστόσο, η παρουσία του κουβαλά το βάρος μιας ιστορίας που συνδέει την επιστήμη, την τεχνική πρόοδο και την ανθρώπινη μοίρα σε μια κρίσιμη περίοδο για τη νεότερη Ελλάδα. Πρόκειται για το μνημείο του Αλέξανδρου Νικολάου Μαυροκορδάτου, ενός ανθρώπου που εργάστηκε αθόρυβα αλλά καθοριστικά για την ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής στις αρχές του περασμένου αιώνα.

Η θεμελίωση της ελληνικής χαρτογραφικής σχολής

Γεννημένος το 1862, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον υψηλής παιδείας και σπούδασε στρατιωτικός μηχανικός στις κορυφαίες σχολές της Ευρώπης. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα το 1880, η εξειδίκευσή του αποδείχθηκε πολύτιμη για το κράτος που τότε οργάνωνε τις τεχνικές του δομές. Ως ανθυπολοχαγός του πεζικού, δίδαξε χαρτογραφία στη Σχολή Υπαξιωματικών της Κέρκυρας και δημιούργησε ένα εκτενές εγχειρίδιο στρατιωτικής τοπογραφίας 800 σελίδων, το οποίο θεωρείται από τα πρώτα συστηματικά επιστημονικά συγγράμματα του είδους στη χώρα.

Το σημαντικότερο επίτευγμά του, όμως, ήταν η πρώτη αμιγώς ελληνική χαρτογράφηση της Θεσσαλίας. Μέχρι τότε, η αποτύπωση του εδαφικού χώρου βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε ξένες αποστολές. Ο Μαυροκορδάτος, εκπαιδεύοντας μια ομάδα δέκα ανθυπολοχαγών, χαρτογράφησε την περιοχή Φαρσάλων-Δομοκού το 1888-1889.

Όπως έχει αναδείξει ο καθηγητής του ΑΠΘ, Ευάγγελος Λιβιεράτος, το έργο αυτό δεν ήταν απλώς ένα τεχνικό επίτευγμα: Αποτελούσε τη θεμελίωση μιας αυτόνομης εθνικής χαρτογραφικής σχολής. Η σημασία του φάνηκε λίγα χρόνια αργότερα, όταν οι χάρτες αυτοί χρησιμοποιήθηκαν στους Βαλκανικούς Πολέμους, συμβάλλοντας καθοριστικά στον επιχειρησιακό σχεδιασμό του Ελληνικού Στρατού.

Το σιδηροδρομικό έργο και το πρόωρο τέλος στη Δράμα

Το 1893, ο Μαυροκορδάτος εντάχθηκε στη γαλλοβελγική κοινοπραξία JSC, αναλαμβάνοντας το πλέον απαιτητικό τμήμα της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης-Αλεξανδρούπολης: τη χάραξη στο τμήμα Δράμας-Ξάνθης. Με επίκεντρο το Παρανέστι, εργάστηκε ως επικεφαλής μηχανικός σε ένα από τα πιο δύσκολα γεωγραφικά περιβάλλοντα της Βαλκανικής. Η μοίρα του, όμως, γράφτηκε με τραγικό τρόπο το 1895. Σε ηλικία μόλις 33 ετών, πέθανε αιφνίδια, πιθανότατα από τύφο, ενώ βρισκόταν στο πεδίο των εργασιών.

Η σορός του μεταφέρθηκε στην Καβάλα, όπου ενταφιάστηκε με τιμές στον περίβολο του ναού του Τιμίου Προδρόμου. Η σύζυγός του, Ραλλού Μουρούζη, ανήγειρε τον οβελίσκο στο Παρανέστι, στο σημείο ακριβώς όπου ο σύζυγός της άφησε την τελευταία του πνοή. Ο οβελίσκος, ύψους τεσσάρων μέτρων, τοποθετήθηκε πάνω σε λόφο με πανοραμική θέα προς τη σιδηροδρομική γραμμή και την κοιλάδα του Νέστου, παραμένοντας για δεκαετίες ένα «άγνωστο» τοπόσημο.

Η ανάδειξη της τοπικής ιστορίας σήμερα

Τα τελευταία χρόνια, ο Δήμος Παρανεστίου, υπό τη διοίκηση του δημάρχου Αναστάσιου Καγιάογλου, έχει ξεκινήσει παρεμβάσεις για τον εξωραϊσμό του χώρου. Ο καθαρισμός από τη βλάστηση και η τοποθέτηση ενημερωτικής πινακίδας με QR codes επιτρέπουν πλέον στους επισκέπτες να ανακαλύψουν την ιστορία του άνδρα που έδωσε το όνομά του στο μικρό χωριό «Μαυροκορδάτο». Το μνημείο αυτό δεν είναι απλώς ένας πέτρινος όγκος: Είναι ένα σημείο όπου τέμνονται η επιστήμη και η ιστορία, υπενθυμίζοντας πως πίσω από τις «αόρατες» γραμμές των χαρτών κρύβονται άνθρωποι που διαμόρφωσαν την εικόνα της σύγχρονης Ελλάδας.

• Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος
• δράμα
• Παρανέστι