Ανάλυση BBC: Τα αυταρχικά καθεστώτα πεθαίνουν… «Σταδιακά και μετά ξαφνικά»- Γιατί το Ιράν ακόμα αντέχει;

Πώς καταρρέουν τα αυταρχικά καθεστώτα; Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ είχε δώσει κάποτε μια εμβληματική απάντηση για τη χρεοκοπία: «Σταδιακά και μετά ξαφνικά». Το ίδιο μοτίβο φαίνεται συχνά και στην πτώση αυταρχικών καθεστώτων. Οι διαδηλωτές στο Ιράν και οι υποστηρικτές τους στο εξωτερικό, ήλπιζαν ότι το ισλαμικό καθεστώς της Τεχεράνης είχε φτάσει ήδη στο «ξαφνικά». Ωστόσο, σύμφωνα με ανάλυση του BBC, τα σημάδια δείχνουν ότι, αν πράγματι πεθαίνει, βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της αργής, βασανιστικής φθοράς. 

Μια σοβαρή κρίση, αλλά όχι το τέλος

Οι τελευταίες δύο εβδομάδες αναταραχής συνιστούν αναμφίβολα μια μεγάλη κρίση για το καθεστώς. Η οργή και η απόγνωση των Ιρανών έχουν εκραγεί και στο παρελθόν στους δρόμους. Όμως η σημερινή έκρηξη έρχεται να προστεθεί σε μια μακρά αλυσίδα στρατιωτικών και γεωπολιτικών πληγμάτων που έχει δεχθεί το Ιράν τα τελευταία δύο χρόνια από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Για τους απλούς Ιρανούς, που παλεύουν καθημερινά να θρέψουν τις οικογένειές τους, ακόμη πιο καθοριστικό από τα στρατιωτικά πλήγματα είναι το βάρος των οικονομικών κυρώσεων.

Οικονομική ασφυξία και κοινωνική απόγνωση

Το πιο πρόσφατο πλήγμα για την ιρανική οικονομία ήρθε τον Σεπτέμβριο, όταν το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία και η Γαλλία επανέφεραν όλες τις κυρώσεις του ΟΗΕ που είχαν αρθεί στο πλαίσιο της –πλέον νεκρής– πυρηνικής συμφωνίας του 2015.

Το 2025 ο πληθωρισμός στα τρόφιμα ξεπέρασε το 70%. Το ιρανικό νόμισμα, το ριάλ, κατέρρευσε σε ιστορικό χαμηλό τον Δεκέμβριο. Παρ’ όλα αυτά, όσο ασφυκτικές κι αν είναι οι συνθήκες, τα στοιχεία δείχνουν ότι το καθεστώς δεν βρίσκεται ακόμη στο χείλος της κατάρρευσης.

Το κλειδί της επιβίωσης: Η πίστη των δυνάμεων ασφαλείας

Το καθοριστικό στοιχείο είναι ότι οι δυνάμεις ασφαλείας παραμένουν πιστές. Από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το ιρανικό κράτος έχει επενδύσει συστηματικά χρόνο και χρήμα στη δημιουργία ενός περίπλοκου, αμείλικτου και αποτελεσματικού μηχανισμού καταστολής. Τις τελευταίες δύο εβδομάδες, οι δυνάμεις του καθεστώτος εκτέλεσαν εντολές να πυροβολήσουν συμπολίτες τους στους δρόμους. Το αποτέλεσμα ήταν η κατάρρευση των διαδηλώσεων – τουλάχιστον όσο μπορεί να διαπιστωθεί σε μια χώρα όπου το καθεστώς επιβάλλει εκτεταμένο μπλακάουτ στις επικοινωνίες.

Ο ρόλος-κλειδί των Φρουρών της Επανάστασης

Στην πρώτη γραμμή της καταστολής βρίσκεται το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), ο ισχυρότερος θεσμός στο Ιράν. Αποστολή του είναι η υπεράσπιση της ιδεολογίας και του πολιτικού συστήματος της επανάστασης του 1979, με άμεση υπαγωγή στον ανώτατο ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Οι Φρουροί αριθμούν περίπου 150.000 ενόπλους και λειτουργούν ως παράλληλος στρατός δίπλα στις τακτικές ένοπλες δυνάμεις. Παράλληλα, αποτελούν έναν από τους μεγαλύτερους οικονομικούς παίκτες της χώρας. Ο συνδυασμός ισχύος, χρήματος, διαφθοράς και ιδεολογίας τους δίνει κάθε λόγο να υπερασπιστούν το σύστημα μέχρι τέλους.

Οι Μπασίτζ και η «βρώμικη δουλειά»

Το IRGC υποστηρίζεται από τη Μπασίτζ, μια εθελοντική παραστρατιωτική πολιτοφυλακή που –σύμφωνα με το καθεστώς– αριθμεί εκατομμύρια μέλη. Δυτικές εκτιμήσεις κάνουν λόγο για εκατοντάδες χιλιάδες ενεργούς άνδρες, αριθμός που παραμένει τεράστιος. Οι Μπασίτζ βρίσκονται στην αιχμή της καταστολής. Το 2009, μετά τις αμφισβητούμενες προεδρικές εκλογές, είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διάλυση μαζικών διαδηλώσεων στην Τεχεράνη, με ρόπαλα, λοστούς και –πίσω τους– ένοπλους με αυτόματα όπλα. Μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, οι τεράστιες διαδηλώσεις είχαν περιοριστεί σε μικρές ομάδες φοιτητών. Οι νυχτερινές κραυγές «Ο Θεός είναι μεγάλος» από τα μπαλκόνια, που θύμιζαν τις ημέρες της επανάστασης κατά του Σάχη, έσβησαν κι αυτές.

Πίεση από έξω, αγωνία από μέσα

Η ανθεκτικότητα των μηχανισμών ασφαλείας δεν σημαίνει ότι ο Χαμενεΐ και το περιβάλλον του αισθάνονται ασφαλείς. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει να απειλεί με περαιτέρω μέτρα, ενώ εκατομμύρια Ιρανοί παραμένουν εξοργισμένοι και απογοητευμένοι. Στην Τεχεράνη, το καθεστώς φαίνεται να αναζητά βαλβίδες εκτόνωσης. Η επιθετική ρητορική συνδυάζεται με δηλώσεις περί πιθανής επανέναρξης διαπραγματεύσεων με τις ΗΠΑ – κυρίως ως μέσο αγοράς χρόνου.

Διεθνείς ισορροπίες και το κινεζικό χαρτί

Ο Τραμπ απειλεί με δασμούς 25% σε κάθε χώρα που συναλλάσσεται με το Ιράν. Ωστόσο, το μέτρο αυτό μοιάζει δύσκολο να εφαρμοστεί, καθώς η Κίνα απορροφά το μεγαλύτερο μέρος του ιρανικού πετρελαίου. Με τη σύνοδο κορυφής Τραμπ–Σι Τζινπίνγκ να έχει προγραμματιστεί στο Πεκίνο την άνοιξη, τίθεται το ερώτημα: θα ρίσκαρε ο Αμερικανός πρόεδρος μια κρίση με την Κίνα απλώς για να διατηρήσει την πίεση στο Ιράν;

Το μάθημα της Συρίας – και οι φόβοι της Τεχεράνης

Ένα παράδειγμα που σίγουρα προβληματίζει την ιρανική ηγεσία είναι η κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία. Παρά το γεγονός ότι έμοιαζε να έχει επιβιώσει και να επανεντάσσεται σταδιακά στον αραβικό κόσμο, μια καλά οργανωμένη επίθεση ανταρτών στο τέλος του 2024 οδήγησε σε αιφνίδια κατάρρευση.

Η Ρωσία και το Ιράν, οι βασικοί του σύμμαχοι, δεν παρενέβησαν. Μέσα σε λίγες ημέρες, ο Άσαντ βρισκόταν στην εξορία.

Θα μπορούσε να συμβεί το ίδιο στο Ιράν;

Η ιστορία δείχνει ότι τα καθεστώτα πέφτουν όταν οι ένοπλες δυνάμεις παύουν να τα στηρίζουν. Έτσι έπεσε ο Μπεν Άλι στην Τυνησία το 2011, ανοίγοντας τον δρόμο για την πτώση του Χόσνι Μουμπάρακ στην Αίγυπτο. Θα μπορούσε να συμβεί κάτι αντίστοιχο στο Ιράν; Θεωρητικά, ναι. Πρακτικά, όχι ακόμη.

Σταδιακά – προς το ξαφνικό;

Οι αντίπαλοι του καθεστώτος ελπίζουν σε μεγαλύτερη εσωτερική και διεθνή πίεση, αλλά και στην ανάδειξη μιας αξιόπιστης ηγεσίας που σήμερα απουσιάζει. Μόνο τότε η διαδικασία φθοράς θα μπορούσε να επιταχυνθεί – και να περάσει από το «σταδιακά» στο «ξαφνικά».

Προς το παρόν, το Ιράν παραμένει στο πρώτο στάδιο. Αλλά η ιστορία δείχνει ότι το δεύτερο, όταν έρθει, δεν προειδοποιεί.

• Αυταρχικό Καθεστώς
• Έρνεστ Χεμινγουέι
• Ιράν
• Ντόναλντ Τραμπ