Από τη Νυρεμβέργη στο Δόγμα Τραμπ – Πούτιν: Όταν το διεθνές δίκαιο υποχωρεί και η ισχύς επιστρέφει ανοιχτά στο προσκήνιο – Από την Κύπρο στην Ουκρανία και τώρα στην Βενεζουέλα

Η Δίκη της Νυρεμβέργης δεν υπήρξε απλώς μια ιστορική δίκη. Υπήρξε μια ιδρυτική πράξη. Για πρώτη φορά, η διεθνής κοινότητα επέλεξε τον νόμο αντί της εκδίκησης, τη διαδικασία αντί της συνοπτικής τιμωρίας. Και το έκανε γνωρίζοντας ότι βαδίζει σε νομικό κενό.

Ο Αμερικανός κατήγορος Ρόμπερτ Χ. Τζάκσον το είπε καθαρά από την πρώτη ημέρα: η δίκη δεν γίνεται μόνο για να καταδικαστούν οι Ναζί, αλλά για να σταλεί ένα μήνυμα προς το μέλλον — ότι η ισχύς δεν μπορεί να λειτουργεί ανεξέλεγκτα, ούτε να μετατρέπεται σε δικαιοσύνη του νικητή.

Το ερώτημα, ογδόντα χρόνια μετά, είναι αμείλικτο: το μήνυμα της Νυρεμβέργης δεσμεύει ακόμη τις μεγάλες δυνάμεις ή έχει μετατραπεί σε ρητορικό κέλυφος;

Βενεζουέλα και Τραμπ: η γεωπολιτική επιστρέφει χωρίς προσχήματα

Η πρόσφατη επαναφορά της Βενεζουέλας στο επίκεντρο της αμερικανικής στρατηγικής, με σκληρή ρητορική και σενάρια άμεσης ή έμμεσης επέμβασης, δεν είναι απλώς ακόμη ένα επεισόδιο εξωτερικής πολιτικής. Είναι δήλωση εποχής.

Ο Ντόναλντ Τραμπ, χωρίς τις διπλωματικές διατυπώσεις του παρελθόντος, επαναφέρει μια ωμή αντίληψη διεθνούς πολιτικής: ότι η δημοκρατία, η σταθερότητα και η ασφάλεια μπορούν —και πρέπει— να επιβάλλονται από τον ισχυρό, όταν το κρίνει αναγκαίο και εξυπηρετεί το δικά του συμφέροντα.

Η Βενεζουέλα παρουσιάζεται ως:

• αποτυχημένο κράτος,
• απειλή για την περιοχή,
• πεδίο σύγκρουσης με Κίνα και Ρωσία.

Το διεθνές δίκαιο δεν καταργείται ρητά. Απλώς παρακάμπτεται με επίκληση το παράνομο εμπόριο ναρκωτικών. 

Μονομερής ισχύς: Βενεζουέλα, Ουκρανία, Κύπρος

Η υπόθεση της Βενεζουέλας κουμπώνει απόλυτα με δύο άλλες ιστορικές περιπτώσεις μονομερούς χρήσης βίας: τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και την τουρκική εισβολή στην Κύπρος.

Και στις τρεις περιπτώσεις, το μοτίβο είναι κοινό: στρατιωτική ή πολιτική επέμβαση χωρίς σαφή και αδιαμφισβήτητη διεθνή νομιμοποίηση.

Στην Ουκρανία, η Ρωσία επικαλέστηκε:

• αυτοάμυνα,
• προστασία πληθυσμών,
• ιστορικά και γεωπολιτικά δικαιώματα.

Στην Κύπρο, η Τουρκία επικαλέστηκε:

• εγγυητικά δικαιώματα,
• αποκατάσταση συνταγματικής τάξης.

Στη Βενεζουέλα, οι ΗΠΑ επικαλούνται:

• αποκατάσταση της δημοκρατίας,
• εξουδετέρωση εγκληματικού καθεστώτος διακίνησης ναρκωτικών,
• σταθερότητα στο δυτικό ημισφαίριο.

Διαφορετικές αιτιολογήσεις, ίδια πρακτική: η ισχύς προηγείται του κανόνα.

Μέση Ανατολή και Γιουγκοσλαβία: η θεσμική «γκρίζα ζώνη»

Σε αντίθεση με τις παραπάνω περιπτώσεις, οι επεμβάσεις στη Μέση Ανατολή και στη Γιουγκοσλαβία κινήθηκαν σε μια πιο σύνθετη θεσμική περιοχή.

Στη Γιουγκοσλαβία:

• υπήρξε συλλογική δράση μέσω ΝΑΤΟ,
• αλλά χωρίς ρητή εξουσιοδότηση του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Στη Μέση Ανατολή:

• άλλοτε υπήρχε διεθνής κάλυψη,
• άλλοτε επίκληση αυτοάμυνας ή ανθρωπιστικής ανάγκης.

Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός επικίνδυνου προηγουμένου: η επιλεκτική εφαρμογή του διεθνούς δικαίου.

Το Δόγμα Μονρόε επιστρέφει – και γενικεύεται

Το Δόγμα Μονρόε δεν ανήκει στο παρελθόν. Σήμερα επιστρέφει σε πολλαπλές εκδοχές:

• Οι ΗΠΑ βλέπουν τη Λατινική Αμερική ως ζωτική σφαίρα επιρροής.
• Η Ρωσία αντιμετωπίζει την Ουκρανία ως «εγγύς εξωτερικό».
• Η Τουρκία προβάλλει αξιώσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
• Η Κίνα επιμένει στη λογική της «μίας Κίνας».

Η εποχή Τραμπ απλώς αφαιρεί το πέπλο: οι μεγάλες δυνάμεις δεν προσποιούνται πλέον ότι υπακούουν σε καθολικούς κανόνες. Δημιουργούν τους δικούς τους.

Από το όραμα της Νυρεμβέργης στην ωμή πραγματικότητα

Η Νυρεμβέργη θεμελίωσε τρεις αρχές:

• ο επιθετικός πόλεμος είναι έγκλημα,
• οι ηγέτες έχουν ατομική ευθύνη,
• η υπακοή σε εντολές δεν απαλλάσσει.

Η σημερινή διεθνής πραγματικότητα δείχνει:

• άνιση εφαρμογή κανόνων,
• ασυλία για τους ισχυρούς,
• αυστηρότητα για τους αδύναμους.

Η προειδοποίηση του Ρόμπερτ Τζάκσον ηχεί σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ: Αν ο νόμος δεν δεσμεύει και αυτούς που τον επικαλούνται, παύει να είναι νόμος.

Η παγκόσμια ειρήνη δεν απειλείται μόνο από πολέμους. Απειλείται από την απογύμνωση του διεθνούς δικαίου από την καθολικότητά του. Όσο η Νυρεμβέργη λειτουργεί ως ιστορικό σύμβολο και όχι ως δεσμευτικός κανόνας, ο κόσμος δεν θα κυβερνάται από δίκαιο — αλλά από σφαίρες επιρροής, τελεσίγραφα και μονομερείς αποφάσεις. Και αυτό, όσο κι αν αλλάζουν τα πρόσωπα στον Λευκό Οίκο, στη Μόσχα ή αλλού, είναι η πιο επικίνδυνη γεωπολιτική επαναφορά του 21ου αιώνα.

• Βενεζουέλα
• Κύπρος
• Ουκρανία