Από την Αθήνα στο Σαντιάγο: 60 χρόνια οι λαοί ρίχνουν τις δικτατορίες – Από τις απανταχού χούντες στη δημοκρατική ομαλότητα

Πενήντα δύο χρόνια μετά το Πολυτεχνείο, η ελληνική εμπειρία της εξέγερσης απέναντι στη χούντα δεν είναι μια «εξαίρεση» στο ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο τοπίο. Τις τελευταίες έξι δεκαετίες, από τη Μεσόγειο μέχρι τη Λατινική Αμερική και την Ασία, ολόκληρες κοινωνίες βρέθηκαν απέναντι σε στρατιωτικά καθεστώτα, τα αμφισβήτησαν στον δρόμο και, συχνά με βαρύ τίμημα, άνοιξαν τον δρόμο για μεταπολιτεύσεις.

Ένα αφιέρωμα στην εξέγερση του Νοέμβρη δεν μπορεί παρά να συνομιλεί με αυτές τις παγκόσμιες στιγμές αποχουντοποίησης.

1. Η «τριλογία» της Νότιας Ευρώπης

Ελλάδα – Πορτογαλία – Ισπανία

Στη γειτονιά μας, η πτώση των χουντών διαμορφώνει σχεδόν ταυτόχρονα ένα μεσογειακό τόξο μετάβασης.

• Στην Ελλάδα, η στρατιωτική δικτατορία του 1967 κατέρρευσε το καλοκαίρι του 1974, μετά την κυπριακή τραγωδία και την εσωτερική φθορά, ανοίγοντας τον δρόμο για τη Μεταπολίτευση και τη συνταγματική κατοχύρωση των δικαιωμάτων.
• Στην Πορτογαλία, λίγους μήνες νωρίτερα, στις 25 Απριλίου 1974, οι αξιωματικοί του «Κινήματος των Ενόπλων Δυνάμεων» και χιλιάδες πολίτες στους δρόμους της Λισαβόνας βάζουν τέλος στην αυταρχική Estado Novo του Σαλαζάρ και των επιγόνων του – η Επανάσταση των Γαρυφάλλων γίνεται παγκόσμιο σύμβολο ειρηνικής ανατροπής.
• Στην Ισπανία, ο θάνατος του Φρανθίσκο Φράνκο το 1975 και η σταδιακή μετάβαση που οδηγεί στο Σύνταγμα του 1978, με νομιμοποίηση κομμάτων και θεσμών, ολοκληρώνουν την έξοδο από έναν σχεδόν 40ετή φρανκισμό.

Κοινός παρονομαστής; Ένας συνδυασμός λαϊκής πίεσης, ρωγμών στο εσωτερικό των καθεστώτων, και της ευρωπαϊκής προοπτικής που λειτουργεί ως «μαγνήτης» εκδημοκρατισμού.

2. Λατινική Αμερική: από τις «εξαφανίσεις» στις κάλπες

Αν η Μεσόγειος μιλά για «μεταπολιτεύσεις», η Λατινική Αμερική κουβαλά την πιο σκοτεινή ίσως ιστορία στρατιωτικών καθεστώτων – και ταυτόχρονα, μερικά από τα πιο εμβληματικά παραδείγματα ανατροπής χούντας.

• Στη Βραζιλία, η χούντα που εγκαθιδρύθηκε το 1964 τερματίζεται θεσμικά το 1985, με την εκλογή του πρώτου πολιτικού προέδρου έπειτα από δύο δεκαετίες στρατιωτικού ελέγχου.
• Στην Αργεντινή, μετά τον «βρώμικο πόλεμο» και τις μαζικές εξαφανίσεις αντιφρονούντων, η στρατιωτική χούντα παραδίδει την εξουσία το 1983, έπειτα από βαριά ήττα στα Φώκλαντς και μαζική κοινωνική κατακραυγή. Οι πρώτες εκλογές και η δίκη των στρατηγών γίνονται παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την απόδοση δικαιοσύνης σε εγκλήματα χούντας.
• Στη Χιλή, η δικτατορία του Αουγκούστο Πινοσέτ λήγει μετά το ιστορικό δημοψήφισμα του 1988, όπου το στρατόπεδο του «Όχι» κερδίζει, ανοίγοντας τον δρόμο για τις εκλογές του 1989 και την επιστροφή σε πολιτική διακυβέρνηση.
• Σε Ουρουγουάη και Παραγουάη, αντίστοιχα, οι στρατιωτικές ή αυταρχικές «πολιτικο-στρατιωτικές» δομές αποδομούνται στα μέσα της δεκαετίας του ’80, μέσα από διαπραγματεύσεις, εκλογές και έντονη κοινωνική πίεση.

Εδώ η βία αγγίζει άλλο μέγεθος: στρατόπεδα συγκέντρωσης, εξαφανισμένοι, βασανιστήρια. Σε πολλές περιπτώσεις, η πτώση των χουντών δεν είναι μόνο «δημοκρατική μετάβαση», αλλά και ένα τεράστιο, αμφίσημο κεφάλαιο μεταβατικής δικαιοσύνης – με επιτροπές αλήθειας, δίκες, αλλά και ατιμωρησία.

3. Ασία: πλατείες, φοιτητές και «οικονομικά θαύματα» πάνω σε χούντες

Στην Ασία, οι στρατιωτικές ή σκληρά αυταρχικές κυβερνήσεις μπλέκονται με ταχύτατη οικονομική ανάπτυξη – κι αυτό κάνει την ανατροπή τους πιο σύνθετη.

• Στη Νότια Κορέα, μετά από δεκαετίες στρατιωτικής κυριαρχίας, η Εξέγερση του Ιουνίου 1987 και οι τεράστιες διαδηλώσεις σε Σεούλ και άλλες πόλεις αναγκάζουν το καθεστώς να αποδεχτεί συνταγματική αναθεώρηση και άμεσες προεδρικές εκλογές, ανοίγοντας την πόρτα στο σημερινό δημοκρατικό μοντέλο.
• Στις Φιλιππίνες, η «People Power Revolution» του 1986 – με εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στους δρόμους της Μανίλα – οδηγεί στην πτώση του δικτάτορα Φερντινάντ Μαρκός και την επιστροφή στην κοινοβουλευτική δημοκρατία υπό την Κορασόν Ακίνο.
• Στην Ινδονησία, η παραίτηση του Σουχάρτο το 1998, έπειτα από μαζικές διαδηλώσεις και οικονομική κρίση, κλείνει τον κύκλο του αυταρχικού καθεστώτος της «Νέας Τάξης» και σηματοδοτεί την αρχή της «Reformasi», μιας σταδιακής δημοκρατικής μετάβασης με νέους θεσμούς και πολυκομματικές εκλογές.

Κοινός παρονομαστής: ο ρόλος των φοιτητικών κινημάτων και της μεσαίας τάξης, που επωφελήθηκε από την ανάπτυξη αλλά διεκδίκησε πολιτικά δικαιώματα, φέρνοντας στη surface το ερώτημα αν μπορείς να έχεις «μόνο οικονομική ανάπτυξη» πάνω σε στρατιωτική μπότα.

4. Αφρική: μεταβάσεις με μπρος–πίσω

Στην Αφρική, οι στρατιωτικές κυβερνήσεις και τα πραξικοπήματα ήταν – και παραμένουν – επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Ωστόσο και εδώ υπάρχουν κρίσιμες μεταβάσεις από χούντες σε εκλογικά καθεστώτα:

• Στη Νιγηρία, μετά από αλλεπάλληλες στρατιωτικές κυβερνήσεις, η χώρα περνά σε πολιτική διακυβέρνηση το 1999 με την εκλογή του Ολουσεγκούν Ομπασάντζο, σε μια διαδικασία που θεωρείται η απαρχή της σημερινής «Τέταρτης Δημοκρατίας». 
• Στη Γκάνα, ο Τζέρι Ρόλινγκς – ο ίδιος στρατιωτικός που ξεκίνησε με πραξικόπημα – οδηγεί τελικά σε Σύνταγμα και πολυκομματικές εκλογές το 1992, εγκαινιάζοντας ένα από τα πιο σταθερά δημοκρατικά συστήματα της ηπείρου σήμερα. 
• Στο Σουδάν, η μαζική εξέγερση του 2019 ανατρέπει τον επί δεκαετίες αυταρχικό ηγέτη Όμαρ αλ-Μπασίρ, όμως η μετάβαση παραμένει δραματικά ατελής, με νέα πραξικοπήματα, εμφύλια σύγκρουση και αντιπαράθεση στρατού – παραστρατιωτικών. 

Η Αφρική υπενθυμίζει ότι η «πτώση μιας χούντας» δεν σημαίνει απαραίτητα σταθερή δημοκρατία. Συχνά μιλάμε για κύκλους πραξικοπημάτων, μεταβατικών κυβερνήσεων και νέων αυταρχισμών.

5. Τι ενώνει αυτές τις ιστορίες με το Πολυτεχνείο;

Κάθε χώρα έχει τις ιδιαιτερότητές της, αλλά αν κοιτάξει κανείς το παζλ των τελευταίων 60 ετών, αναδύονται μερικά κοινά νήματα:

• Φοιτητές και νεολαία στην πρώτη γραμμή: από το Πολυτεχνείο της Αθήνας μέχρι τη Σεούλ, τη Μανίλα, το Σαντιάγο και το Χαρτούμ.
• Ρήγματα μέσα στον ίδιο τον στρατό: αξιωματικοί που αρνούνται να συνεχίσουν την καταστολή, προωθούν μεταβατικές λύσεις ή γίνονται φορείς αλλαγής (Πορτογαλία, Γκάνα).
• Διεθνής συγκυρία: το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η ευρωπαϊκή προοπτική, η πίεση για ανθρώπινα δικαιώματα – όλα επηρεάζουν την αντοχή ή την πτώση των καθεστώτων.
• Και, κυρίως, η μνήμη: οι επιτροπές αλήθειας στη Λατινική Αμερική, οι δίκες στρατηγών, οι συζητήσεις για αποχουντοποίηση, όλα συνομιλούν με τις δικές μας συζητήσεις για τον ρόλο του στρατού, της αστυνομίας, των θεσμών.

Στην Ελλάδα, το Πολυτεχνείο λειτουργεί ως συμβολικός πυρήνας μιας αντίστοιχης διαδικασίας. Δεν «έριξε» μόνο του τη χούντα – όπως και καμία μεμονωμένη διαμαρτυρία δεν ρίχνει από μόνη της ένα καθεστώς – αλλά κωδικοποίησε την ηθική και πολιτική χρεοκοπία του. Κι έδωσε, όπως σε τόσα άλλα μέρη του κόσμου, μια εικόνα για το πώς μπορεί να μοιάζει η στιγμή που η κοινωνία λέει «ως εδώ».

• ανθρώπινα δικαιώματα
• ασία
• Αφρική
• Δημοκρατία
• διεθνής πολιτική
• δικτατορίες
• Ελλάδα
• Ευρώπη
• Λατινική Αμερική
• Πολυτεχνείο
• χούντες