Biennale Βενετίας: Η Ρωσία επιστρέφει, η ΕΕ κόβει τη χρηματοδότηση και οι διαμαρτυρίες για το Ισραήλ συνεχίζονται

Με την πολιτική να εισβάλλει δυναμικά στον χώρο της τέχνης, ανοίγει στις 9 Μαΐου η Biennale της Βενετίας, μία από τις σημαντικότερες διεθνείς εκθέσεις σύγχρονης τέχνης στον κόσμο.

Η φετινή διοργάνωση, η 61η Διεθνής Έκθεση Τέχνης της Biennale di Venezia, θα διαρκέσει έως τις 22 Νοεμβρίου 2026 και πραγματοποιείται σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών συγκρούσεων, με τη Ρωσία, το Ισραήλ, την Ουκρανία και τη Γάζα να βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης γύρω από τη διοργάνωση.

Η Biennale έχει συχνά υποστηρίξει ότι η τέχνη υπερβαίνει την πολιτική. Ωστόσο, ο χαρακτήρας της έκθεσης, με τα εθνικά περίπτερα να λειτουργούν ως επίσημες, συχνά κρατικά χρηματοδοτούμενες πλατφόρμες, καθιστά σχεδόν αδύνατο τον διαχωρισμό της καλλιτεχνικής δημιουργίας από τη διεθνή πολιτική.

Η φετινή κεντρική έκθεση έχει τίτλο «In Minor Keys» και φέρει την επιμελητική υπογραφή της Κόγιο Κουό, της γεννημένης στο Καμερούν καλλιτεχνικής διευθύντριας που πέθανε από καρκίνο τον Μάιο του 2025, σε ηλικία 57 ετών. Ήταν η πρώτη Αφρικανίδα στην οποία ανατέθηκε η επιμέλεια της μεγάλης διεθνούς έκθεσης της Biennale.

Μετά τον θάνατό της, το Ίδρυμα αποφάσισε να προχωρήσει στην υλοποίηση της έκθεσης μετά θάνατον, διατηρώντας το επιμελητικό της όραμα. Η έκθεση είναι αφιερωμένη σε περιθωριοποιημένες, συχνά αόρατες ή υποφωτισμένες φωνές, επιχειρώντας να αναδείξει εκείνους τους «χαμηλούς τόνους» που χάνονται μέσα στη θορυβώδη κακοφωνία του σύγχρονου κόσμου.

Η διοργάνωση θα περιλαμβάνει δεκάδες εθνικές συμμετοχές, ενώ χώρες όπως η Γουινέα, η Ισημερινή Γουινέα, το Ναούρου, το Κατάρ, η Σιέρα Λεόνε, η Σομαλία και το Βιετνάμ συμμετέχουν για πρώτη φορά, διευρύνοντας τον παγκόσμιο χάρτη παρουσίας στη Βενετία.

Το μεγαλύτερο πολιτικό ζήτημα, ωστόσο, αφορά την επιστροφή της Ρωσίας. Μετά την εισβολή στην Ουκρανία το 2022, οι Ρώσοι καλλιτέχνες και επιμελητές είχαν αποσυρθεί από τη διοργάνωση, ενώ η Ρωσία δεν συμμετείχε ούτε στην έκθεση του 2024. Η απόφαση να επιστρέψει φέτος έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε να αποσύρει χρηματοδότηση ύψους περίπου 2 εκατ. ευρώ προς τη Biennale, αντιδρώντας στην επανένταξη της Ρωσίας στη διοργάνωση. Η Κομισιόν είχε προηγουμένως προειδοποιήσει το Ίδρυμα ότι η επιστροφή της Μόσχας θα μπορούσε να οδηγήσει σε αναστολή ή ακύρωση της ευρωπαϊκής επιχορήγησης.

Το Ίδρυμα Biennale απαντά ότι λειτουργεί με βάση τους ισχύοντες εθνικούς και διεθνείς κανόνες και ότι δεν μπορεί να αποκλείσει αναγνωρισμένα κράτη από τη συμμετοχή τους. Η ρωσική παρουσία έχει και θεσμική ιδιαιτερότητα, καθώς η Ρωσία διαθέτει δικό της περίπτερο στους Giardini από το 1914.

Η υπόθεση έχει προκαλέσει τριγμούς και στην Ιταλία. Η πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι έχει απορρίψει την παρουσία της Μόσχας στη Biennale, ενώ ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ματέο Σαλβίνι χαρακτήρισε τις απειλές της ΕΕ για περικοπή χρηματοδότησης «χυδαίο εκβιασμό» εναντίον ενός από τα σημαντικότερα πολιτιστικά ιδρύματα στον κόσμο.

Ο πρόεδρος του Ιδρύματος Biennale, Πιετράντζελο Μπουταφουόκο, επιμένει ότι η έκθεση πρέπει να παραμείνει «ανοιχτή σε όλους». Όπως έχει δηλώσει, η Ρωσία, το Ιράν και το Ισραήλ θα είναι παρόντα, υπογραμμίζοντας ότι η Biennale δεν πρέπει να λειτουργεί ως μηχανισμός αποκλεισμού.

Την ίδια ώρα, η φετινή κριτική επιτροπή της Biennale ανακοίνωσε ότι δεν θα εξετάσει για τα μεγάλα βραβεία καλλιτέχνες από χώρες των οποίων οι ηγέτες αντιμετωπίζουν κατηγορίες στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Η απόφαση αφορά εμμέσως τη Ρωσία και το Ισραήλ, καθώς έχουν εκδοθεί εντάλματα σύλληψης για τον Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Μπενιαμίν Νετανιάχου.

Η κίνηση αυτή δεν ισοδυναμεί με αποκλεισμό των χωρών από τη διοργάνωση, αλλά αποτελεί ισχυρή πολιτική δήλωση από την πλευρά της επιτροπής. Παράλληλα, έχει προκαλέσει νέα συζήτηση για το αν η Biennale μπορεί πράγματι να διαχωρίσει την καλλιτεχνική ελευθερία από την ευθύνη απέναντι στα εγκλήματα πολέμου και στις διεθνείς συγκρούσεις.

Οι διαμαρτυρίες για το Ισραήλ συνεχίζονται επίσης. Περίπου 200 καλλιτέχνες, επιμελητές και εργαζόμενοι που συμμετέχουν στη Biennale έχουν υπογράψει ανοιχτή επιστολή, μέσω της συμμαχίας Art Not Genocide Alliance, ζητώντας τον αποκλεισμό του Ισραήλ από τη φετινή διοργάνωση.

Στο πρόγραμμα περιλαμβάνεται και αφιέρωμα στην Παλαιστίνια ποιήτρια Χίμπα Αμπού Νάντα, η οποία σκοτώθηκε σε ισραηλινή αεροπορική επιδρομή στη Γάζα τον Οκτώβριο του 2023, στοιχείο που δίνει ακόμη πιο έντονη πολιτική φόρτιση στη φετινή έκθεση.

Η Ουκρανία και η Λευκορωσία θα συμμετάσχουν επίσης στη διοργάνωση, προσθέτοντας ακόμη ένα επίπεδο έντασης στη συζήτηση για τον πόλεμο, την εξορία, την κρατική βία και τον ρόλο της τέχνης ως πεδίου μνήμης και αντίστασης.

Στο Γερμανικό Περίπτερο, παρουσιάζονται έργα της αείμνηστης Ενρίκε Νόιμαν σε έκθεση με τίτλο «Ερείπιο», εμπνευσμένη από την έρευνα για τη Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας και την περίοδο μετασχηματισμού μετά την επανένωση του 1990. Συμμετέχει επίσης ο γεννημένος στο Βιετνάμ και εγκατεστημένος στο Βερολίνο καλλιτέχνης Σουνγκ Τιε.

Η φετινή Biennale της Βενετίας ανοίγει, λοιπόν, ως έκθεση τέχνης αλλά και ως παγκόσμιο πολιτικό πεδίο. Η επιστροφή της Ρωσίας, η πίεση της ΕΕ, οι διαμαρτυρίες για το Ισραήλ και η επιθυμία του θεσμού να παραμείνει ανοιχτός σε όλους διαμορφώνουν μια διοργάνωση στην οποία τα έργα τέχνης δεν θα είναι τα μόνα που θα συζητηθούν.

Σε μια εποχή πολέμων, γενοκτονικών κατηγοριών, κρατικής βίας και πολιτιστικών μποϊκοτάζ, η Biennale καλείται να απαντήσει σε ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί η τέχνη να είναι πραγματικά υπεράνω της πολιτικής ή μήπως, ακριβώς επειδή είναι τέχνη, βρίσκεται πάντα μέσα στην καρδιά της;

• Biennale Βενετίας
• Ισραήλ
• Ιταλία
• Ουκρανία
• Ρωσία