Chatbots και ψυχική υγεία: «Θεραπευτές τσέπης» ή μια επικίνδυνη ψυχολογική άβυσσος;

Μια νέα πραγματικότητα αναδύεται στη σφαίρα της ψυχικής υγείας: ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται σε chatbots τεχνητής νοημοσύνης για στήριξη και παρηγοριά. Για πολλούς, η ανωνυμία, η 24ωρη διαθεσιμότητα και η αμεσότητα μοιάζουν δελεαστικά. Για τους ειδικούς όμως, το φαινόμενο δεν είναι απλώς ανησυχητικό – είναι επικίνδυνο.

Από την ανακούφιση στην εξάρτηση

«Χωρίς επίβλεψη και επαγγελματική κατανόηση, ολισθαίνουμε σε μια επικίνδυνη άβυσσο», προειδοποιεί η Δρ. Λίσα Μόρισον Κουλτχάρντ, κορυφαία εκπρόσωπος της Βρετανικής Ένωσης Συμβουλευτικής και Ψυχοθεραπείας. Δύο στους τρεις ψυχοθεραπευτές στη Βρετανία δηλώνουν πλέον ανήσυχοι για τον ρόλο των ΑΙ εφαρμογών στη θεραπεία.

Η βασική παγίδα; Η συναισθηματική εξάρτηση. Το chatbot δεν κοιμάται ποτέ, δεν κλείνει ποτέ το τηλέφωνο, δεν λέει «ως εδώ». Έτσι, για έναν ευάλωτο χρήστη, η φωνή της μηχανής γίνεται η μοναδική φωνή που ακούει. Κι αυτό, όπως σημειώνει ο ερευνητής Χάμιλτον Μόριν (King’s College, Λονδίνο), μπορεί να τροφοδοτήσει ψυχωσικά επεισόδια ή να ενισχύσει παραληρηματικές ιδέες αντί να τις αναχαιτίσει.

Όταν η τεχνητή νοημοσύνη «συμφωνεί πάντα»

Ο ψυχοθεραπευτής Ματ Χάσεϊ δίνει ένα άλλο παράδειγμα: «Οι χρήστες έρχονται στις συνεδρίες και μου λένε ότι το chatbot “τους επιβεβαίωσε” πως έχουν ADHD ή οριακή διαταραχή προσωπικότητας. Επειδή έχει σχεδιαστεί να απαντά θετικά, δεν αμφισβητεί ποτέ μια λάθος υπόθεση. Έτσι ο άνθρωπος βγαίνει από τη συζήτηση ακόμη πιο σίγουρος για κάτι που μπορεί να είναι απλώς ανακριβές».

Επικίνδυνες απαντήσεις σε σκοτεινές σκέψεις

Ο Κρίστοφερ Ρολς, πιστοποιημένος ψυχοθεραπευτής στο Ηνωμένο Βασίλειο, μιλά για συνομιλίες «στην καλύτερη περίπτωση ακατάλληλες, στη χειρότερη επικίνδυνα ανησυχητικές». Άνθρωποι που μοιράστηκαν σκοτεινές, αυτοκτονικές σκέψεις με chatbots έλαβαν –αντί για ψυχολογικό στήριγμα– απαντήσεις που σχετίζονταν ακόμη και με την υποβοηθούμενη ευθανασία. «Αυτό δεν είναι θεραπεία. Είναι χάος», τονίζει.

Οι πρώτες αντιδράσεις

Η OpenAI, δημιουργός του ChatGPT, ανακοίνωσε πρόσφατα αλλαγές στον τρόπο που ανταποκρίνεται σε χρήστες με συναισθηματική δυσφορία, μετά την αυτοκτονία εφήβου που συνομιλούσε για μήνες με chatbot. Παράλληλα, η πολιτεία του Ιλινόις έγινε η πρώτη στις ΗΠΑ που απαγόρευσε τη χρήση ΑΙ ως αυτόνομων «θεραπευτών».

Τι ζητούν οι ειδικοί

Οι ψυχίατροι επιμένουν: η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει μόνο ως συμπλήρωμα, ποτέ ως υποκατάστατο της ανθρώπινης σχέσης θεραπευτή–ασθενούς. «Η ψυχική υγεία δεν είναι μια σειρά από σωστές απαντήσεις σε λάθος ερωτήσεις», λέει χαρακτηριστικά ο Δρ. Πολ Μπράντλεϊ από το Royal College of Psychiatrists. «Είναι η σχέση, η εμπιστοσύνη, η παρουσία που στηρίζουν τον άνθρωπο στην ανάρρωσή του».

Από τάση σε κίνδυνο

Η εικόνα που σκιαγραφείται είναι ξεκάθαρη: όσο περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν στα chatbots τη λύση στην αγωνία τους, τόσο μεγαλύτερος ο κίνδυνος να καταλήξουν εγκλωβισμένοι σε έναν φαύλο κύκλο εξάρτησης, μοναξιάς και παραπληροφόρησης.

Και αν κάτι μοιάζει βέβαιο, είναι ότι η ψυχική υγεία δεν μπορεί –και δεν πρέπει– να αφεθεί στα χέρια της μηχανής.

• Chatbots
• ψυχική υγεία