Χωρίς φρένα τα πυρηνικά: Εκπνέει η New START και ανοίγει ο ασκός του Αιόλου

Αν δεν μεσολαβήσει κάποια ευχάριστη έκπληξη της τελευταίας στιγμής, η ανθρωπότητα περνά ένα επικίνδυνο κατώφλι. Η συμφωνία New START, που υπεγράφη το 2010 στην Πράγα από τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα και τον Ρώσο ομόλογό του Ντμίτρι Μεντβέντεφ, παύει να ισχύει, βάζοντας τέλος στην τελευταία εναπομείνασα αμερικανορωσική συμφωνία ελέγχου στρατηγικών πυρηνικών όπλων.

Με τη λήξη της, κλείνει ουσιαστικά ένας κύκλος σχεδόν πενήντα ετών προσπαθειών περιορισμού των ατομικών όπλων, που ξεκίνησαν μετά την παρ’ ολίγον καταστροφική κρίση των πυραύλων στην Κούβα το 1962. Όλες οι άλλες συμφωνίες είτε δεν επικυρώθηκαν ποτέ είτε εγκαταλείφθηκαν μονομερώς από την Ουάσιγκτον.

Η τελευταία γραμμή άμυνας των πυρηνικών ισορροπιών

Η New START δεν εξάλειφε τον πυρηνικό κίνδυνο. Έθετε όμως σαφή ανώτατα όρια: 1.550 αναπτυγμένες πυρηνικές κεφαλές για κάθε πλευρά και έως 800 φορείς – διηπειρωτικούς πυραύλους, στρατηγικά βομβαρδιστικά και πυρηνικά υποβρύχια. Αριθμοί αρκετοί για αμοιβαία καταστροφή, αλλά ταυτόχρονα σαφώς χαμηλότεροι από τα επίπεδα του Ψυχρού Πολέμου.

Ακόμη πιο κρίσιμος ήταν ο μηχανισμός επιθεωρήσεων και επαλήθευσης, που λειτούργησε για δεκατρία χρόνια και αποτελούσε τη βάση μιας εύθραυστης, αλλά υπαρκτής, στρατηγικής εμπιστοσύνης.

Από την αναστολή στην κατάρρευση

Το 2023, η συμφωνία δέχθηκε ισχυρό πλήγμα όταν ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν ανέστειλε τις επιθεωρήσεις, επικαλούμενος τη στρατιωτική στήριξη της Δύσης προς την Ουκρανία. Παρ’ όλα αυτά, τον Σεπτέμβριο του 2025 πρότεινε ετήσια παράταση της New START, ώστε να υπάρξει χρόνος για διαπραγματεύσεις.

Αρχικά, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ χαρακτήρισε την πρόταση «καλή ιδέα», χωρίς όμως να υπάρξει συνέχεια. Αντίθετα, ο Ομπάμα παρενέβη δημόσια, καλώντας το Κογκρέσο να αποτρέψει την κατάρρευση της συμφωνίας, προειδοποιώντας ότι διαφορετικά «θα εκμηδενιστούν δεκαετίες διπλωματικών προσπαθειών και θα ανοίξει ο δρόμος για μια νέα κούρσα εξοπλισμών».

«Μια νέα πραγματικότητα» χωρίς κανόνες

«Περνάμε σε μια καινούργια φάση και είμαστε έτοιμοι να την αντιμετωπίσουμε», δήλωσε από το Πεκίνο ο αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας Σεργκέι Ριαμπκόφ, μετά από διαβουλεύσεις με Κινέζους αξιωματούχους για τη λεγόμενη στρατηγική ισορροπία.

Ο Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας νέας συμφωνίας που θα περιλαμβάνει και την Κίνα, πρόταση που η Μόσχα αποδέχεται μόνο αν συνυπολογιστούν τα πυρηνικά οπλοστάσια της Γαλλίας και της Βρετανίας. Σήμερα, ΗΠΑ και Ρωσία κατέχουν αθροιστικά περίπου το 86% των πυρηνικών κεφαλών παγκοσμίως.

Το νεκροταφείο των μεγάλων συμφωνιών

Η New START προστίθεται σε μια μακρά λίστα ιστορικών συμφωνιών που κατέρρευσαν:

Συμφωνία	Έτος	Αντικείμενο	Τι συνέβη
ABM	1972	Περιορισμός αντιβαλλιστικών πυραύλων	Απόσυρση ΗΠΑ το 2002
INF	1987	Απαγόρευση πυραύλων μέσου και μικρού βεληνεκούς	Κατάργηση από τις ΗΠΑ το 2018
CTBT	1996	Καθολική απαγόρευση πυρηνικών δοκιμών	Δεν επικυρώθηκε ποτέ από το Κογκρέσο
New START	2010	Περιορισμός στρατηγικών πυρηνικών όπλων	Λήξη χωρίς παράταση

Ο φόβος της επιστροφής στον Ψυχρό Πόλεμο

Οι ανησυχίες εντείνονται από δηλώσεις του Τραμπ περί επιστροφής στις πυρηνικές δοκιμές και την εξαγγελία του σχεδίου αντιπυραυλικής άμυνας «Χρυσός Θόλος», που θυμίζει τον «Πόλεμο των Άστρων» του Ρόναλντ Ρίγκαν. Παράλληλα, τίθεται υπό αμφισβήτηση και η Συνθήκη Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (NPT) του 1970.

Στην Ευρώπη, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς μίλησε ανοιχτά για πιθανή ευρωπαϊκή πυρηνική ομπρέλα, ενώ ο Σουηδός πρωθυπουργός Ουλφ Κρίστερσον έθεσε το ενδεχόμενο φιλοξενίας γαλλικών και βρετανικών πυρηνικών σε ευρωπαϊκές χώρες.

• New START