Δίκη Τεμπών: Όταν η αίθουσα δεν χωρά την αλήθεια – Από τις «εικόνες ντροπής» στις γκρίζες ζώνες μιας εθνικής τραγωδίας

Η δίκη για το πολύνεκρο σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη ξεκίνησε με τον χειρότερο δυνατό συμβολισμό. Όχι μόνο λόγω του βάρους της υπόθεσης –57 νεκροί, στην πλειονότητά τους νέοι άνθρωποι– αλλά λόγω της εικόνας που μεταδόθηκε από την ίδια τη διαδικασία: μια αίθουσα ακατάλληλη, ασφυκτικά γεμάτη, συγγενείς όρθιοι, δικηγόροι να φωνάζουν για τα αυτονόητα και μια δίκη που διακόπτεται πριν καν προλάβει να ξεκινήσει ουσιαστικά.

«Μας προσβάλλετε», φώναξαν συγγενείς των θυμάτων. Και αυτή η φράση δεν αφορούσε μόνο τις συνθήκες διεξαγωγής της δίκης. Αφορούσε κάτι βαθύτερο: την αίσθηση ότι, τρία χρόνια μετά την τραγωδία, η Πολιτεία εξακολουθεί να μην στέκεται στο ύψος της.

Η εικόνα αυτή δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Είναι η αποτύπωση μιας δομικής αδυναμίας. Γιατί όταν μια τόσο κρίσιμη δίκη ξεκινά σε συνθήκες που δεν διασφαλίζουν ούτε την αξιοπρέπεια ούτε την ασφάλεια των παρευρισκομένων, το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: το σύστημα δεν έχει ακόμη προετοιμαστεί να διαχειριστεί την αλήθεια.

Στο εδώλιο κάθονται 36 κατηγορούμενοι. Στελέχη του ΟΣΕ, της ΕΡΓΟΣΕ, υπηρεσιακοί παράγοντες, σταθμάρχες. Μια μακρά λίστα τεχνικών και διοικητικών ευθυνών. Όμως η απουσία πολιτικών προσώπων δημιουργεί το πρώτο μεγάλο ρήγμα στην αντίληψη περί δικαιοσύνης.

Το επιχείρημα που συχνά προβάλλεται αφορά το θεσμικό πλαίσιο και το άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών. Ωστόσο, η ουσία του ζητήματος δεν εξαντλείται εκεί. Διότι το κρίσιμο ερώτημα είναι αν οι ευθύνες που οδήγησαν στην τραγωδία συνδέονται αποκλειστικά με την άσκηση υπουργικών καθηκόντων ή αν αφορούν ένα ευρύτερο πλέγμα παραλείψεων, καθυστερήσεων και πολιτικών επιλογών που εκτείνονται πέραν του στενού πυρήνα της αρμοδιότητας. Αν ισχύει το δεύτερο, τότε η απουσία πολιτικών δεν είναι απλώς νομικό αποτέλεσμα, αλλά πολιτική επιλογή με σαφές αποτύπωμα.

Και εδώ ξεκινά η ουσιαστική συζήτηση.

Η δίκη καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα που δεν είναι απλώς τεχνικά. Είναι υπαρξιακά για τη λειτουργία του κράτους: γιατί δεν υπήρχε τηλεδιοίκηση στη Λάρισα; Γιατί δεν λειτουργούσαν τα βασικά συστήματα ασφαλείας; Γιατί η αυτόματη πέδηση δεν ενεργοποιήθηκε; Γιατί η σηματοδότηση ήταν ουσιαστικά εκτός λειτουργίας; Πώς είναι δυνατόν να καταρρεύσουν ταυτόχρονα όλα τα επίπεδα ασφάλειας σε ένα σύγχρονο –υποτίθεται– ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο;

Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν μπορούν να περιοριστούν σε ατομικά λάθη. Δείχνουν προς μια συστημική αποτυχία. Ένα σύνολο επιλογών και παραλείψεων που συσσωρεύτηκαν στον χρόνο και οδήγησαν με μαθηματική ακρίβεια στο μοιραίο.

Σε αυτό το πλαίσιο, μια δεύτερη κρίσιμη «γκρίζα ζώνη» αναδύεται: ο κατακερματισμός της δικογραφίας. Μια υπόθεση που αριθμεί δεκάδες χιλιάδες σελίδες, εκατοντάδες έγγραφα και πλήθος τεχνικών στοιχείων, αντιμετωπίζεται αποσπασματικά. Επιμέρους πτυχές εξετάζονται ξεχωριστά, ευθύνες διαχωρίζονται, διαδικασίες διασπώνται. Ο κίνδυνος είναι προφανής: να χαθεί η συνολική εικόνα.

Και όταν χάνεται η συνολική εικόνα, χάνονται συνήθως και οι μεγάλες ευθύνες.

Διότι το δυστύχημα στα Τέμπη δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός. Ήταν το αποτέλεσμα μιας αλυσίδας. Από καθυστερημένα έργα και ελλιπή συντήρηση, μέχρι διοικητικές ανεπάρκειες και πολιτικές επιλογές που άφησαν κρίσιμες υποδομές ημιτελείς. Η αποσπασματική προσέγγιση κινδυνεύει να μετατρέψει μια υπόθεση συστημικής αποτυχίας σε μια σειρά ατομικών λαθών.

Και αυτή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη εκδοχή.

Η δίκη των Τεμπών δεν είναι απλώς μια ποινική διαδικασία. Είναι μια εθνική δοκιμασία. Δοκιμάζει τα όρια της Δικαιοσύνης, την αντοχή των θεσμών και την ειλικρίνεια του πολιτικού συστήματος. Αλλά πάνω απ’ όλα, δοκιμάζει την εμπιστοσύνη της κοινωνίας.

Η εικόνα της πρώτης ημέρας –μια αίθουσα που δεν χωρά τους συγγενείς των θυμάτων– αποκτά έτσι έναν ισχυρό συμβολισμό. Μοιάζει να αντικατοπτρίζει μια βαθύτερη πραγματικότητα: μια χώρα που ακόμη δυσκολεύεται να χωρέσει την πλήρη αλήθεια.

Και τελικά, το ερώτημα που αιωρείται πάνω από αυτή τη δίκη δεν είναι μόνο ποιος φταίει. Είναι αν θα επιτραπεί να αποκαλυφθεί το σύνολο των ευθυνών ή αν η διαδικασία θα περιοριστεί σε έναν ελεγχόμενο κύκλο ευθυνών.

Γιατί για τους συγγενείς, όπως ειπώθηκε, «δικαίωση θα ήταν να γυρίσουν τα παιδιά πίσω». Αυτό δεν μπορεί να συμβεί. Αυτό που μπορεί να συμβεί, όμως, είναι κάτι άλλο: να υπάρξει πλήρης λογοδοσία.

Αν δεν συμβεί ούτε αυτό, τότε η τραγωδία των Τεμπών δεν θα είναι μόνο ένα δυστύχημα του παρελθόντος. Θα είναι μια ανοιχτή πληγή στο παρόν και μια βαριά σκιά στο μέλλον.

• Δίκη για τα Τέμπη
• Λάρισα
• Τέμπη
• Τραγωδία στα Τέμπη