Ένας μήνας πολέμου και καμία καθαρή έξοδος – Τα σενάρια της επόμενης μέρας, το ρήγμα ΗΠΑ – Ισραήλ και γιατί το Ορμούζ μένει ο πραγματικός μοχλός πίεσης

Έναν μήνα μετά την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου, η σύγκρουση έχει περάσει από το αρχικό σοκ σε μια φάση πιο σύνθετη και πιο επικίνδυνη: το μέτωπο δεν κρίνεται μόνο από τα αεροπορικά πλήγματα, αλλά ταυτόχρονα από τη ναυσιπλοΐα, την ενέργεια, την αντοχή των οικονομιών και τις διαμεσολαβήσεις τρίτων. Η πιο ασφαλής ανάγνωση αυτή τη στιγμή είναι ότι δεν υπάρχει ούτε καθαρή στρατιωτική νίκη ούτε ώριμη διπλωματική λύση. Υπάρχει, αντίθετα, μια νευρική μεταβατική φάση με ανοιχτό το ενδεχόμενο τόσο περιορισμένης αποκλιμάκωσης όσο και νέας κλιμάκωσης.

Τα τελευταία γεγονότα που αλλάζουν το τοπίο

Το τελευταίο 48ωρο επιβεβαιώνει ότι ο πόλεμος δεν μένει πια μόνο στο δίπολο Ιράν – Ισραήλ. Το Ιράν κατηγορεί δημόσια τις Ηνωμένες Πολιτείες ότι προετοιμάζουν χερσαία επιχείρηση, ενώ στην πράξη οι ΗΠΑ έχουν ενισχύσει τη στρατιωτική τους παρουσία στην περιοχή και ταυτόχρονα συνεχίζουν να στέλνουν μηνύματα ότι αναζητούν διπλωματικό «off-ramp». Παράλληλα, το Πακιστάν φιλοξένησε συνομιλίες με Σαουδική Αραβία, Τουρκία και Αίγυπτο με βασικό θέμα την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ, ενώ η Τεχεράνη επέτρεψε τη διέλευση πακιστανικών πλοίων, μια ένδειξη ότι κρατά επιλεκτικά ανοιχτές κάποιες βαλβίδες πίεσης χωρίς να εγκαταλείπει τον έλεγχο του περάσματος.

Την ίδια ώρα, οι Χούθι μπήκαν πιο καθαρά στο κάδρο αναλαμβάνοντας ευθύνη για επιθέσεις κατά του Ισραήλ, γεγονός που αυξάνει κατακόρυφα τη σημασία και του Μπαμπ αλ Μαντάμπ, πέρα από το Ορμούζ. Αυτό σημαίνει ότι ο πόλεμος αποκτά πλέον δύο θαλάσσιους κόμβους υψηλού ρίσκου, με άμεση επίπτωση στη ναυτιλία, στα ασφάλιστρα, στις ροές εμπορευμάτων και στο ενεργειακό κόστος.

Στο βόρειο μέτωπο, ο Μπενιαμίν Νετανιάχου ανακοίνωσε επέκταση της ισραηλινής στρατιωτικής παρουσίας στον νότιο Λίβανο, επιμένοντας σε διεύρυνση της «ζώνης ασφαλείας». Η κίνηση δείχνει ότι το Τελ Αβίβ δεν βλέπει τη λιβανική διάσταση ως παράπλευρο πεδίο, αλλά ως ισότιμο μέτωπο απέναντι στη Χεζμπολάχ, άρα οποιαδήποτε αποκλιμάκωση με το Ιράν δεν εγγυάται αυτομάτως συνολική αποκλιμάκωση στην περιοχή.

Μήνυμα αποτροπής από την Τεχεράνη: Νέα συστοιχία βαλλιστικών πυραύλων κατά του Ισραήλ, πλήγμα και σε αμερικανική βάση στην Ιορδανία – Οργή από το Τελ Αβίβ

Γιατί δεν έχει κριθεί ο πόλεμος

Το βασικό στρατιωτικό συμπέρασμα που προκύπτει από τις ξένες αναλύσεις είναι διπλό. Πρώτον, οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έχουν επιβάλει βαρύ κόστος στην ιρανική στρατιωτική και βιομηχανική υποδομή. Δεύτερον, δεν έχουν επιτύχει πλήρη αχρήστευση των ιρανικών δυνατοτήτων ούτε έχουν εξαναγκάσει την Τεχεράνη σε πολιτική συνθηκολόγηση. Το Ιράν συνεχίζει να πλήττει επιλεκτικά, να απειλεί θαλάσσιες οδούς και να μετατρέπει την ίδια την επιβίωσή του σε στρατηγικό επιχείρημα. Με απλά λόγια: δεν χρειάζεται να «νικήσει» συμβατικά· του αρκεί να αποδείξει ότι δεν λυγίζει εύκολα. Αυτό εξηγεί γιατί η σύγκρουση μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε πόλεμο αντοχής.

Από την αμερικανική πλευρά, το σήμα είναι επίσης αντιφατικό. Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε στις 26 Μαρτίου παύση δέκα ημερών στα πλήγματα κατά ιρανικών ενεργειακών εγκαταστάσεων έως τις 6 Απριλίου, ενώ ο ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ δήλωσε ότι το Ιράν αναζητεί διέξοδο και ότι έχει διαβιβαστεί αμερικανικό σχέδιο 15 σημείων μέσω Πακιστάν. Αυτό δείχνει ότι η Ουάσινγκτον θέλει να κρατήσει ταυτόχρονα την απειλή και τη διαπραγμάτευση: αρκετή πίεση για να μην εκληφθεί ως αδυναμία, αλλά όχι τόσο βαθιά εμπλοκή ώστε να παγιδευτεί σε πόλεμο ανοιχτού τέλους.

Το Ορμούζ είναι ο ελέφαντας στο δωμάτιο

Το κέντρο βάρους μεταφέρεται πλέον καθαρά στη θάλασσα. Το Ορμούζ δεν είναι ένα απλό σημείο διέλευσης, αλλά το πέρασμα από το οποίο περνά περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και σημαντικό μέρος του LNG. Η παρατεταμένη διατάραξη έχει ήδη χτυπήσει όχι μόνο το αργό, αλλά και το LNG, τα λιπάσματα και τις αλυσίδες πετροχημικών, με άμεσες συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία. Το Associated Press περιγράφει ήδη τη σημερινή διακοπή ως τη μεγαλύτερη διαταραχή προσφοράς πετρελαίου στην ιστορία, ενώ το Reuters καταγράφει ότι η διεθνής διπλωματία επικεντρώνεται πλέον πρώτα στο πώς θα ξανανοίξει το πέρασμα και μετά στο πώς θα διαμορφωθεί μια ευρύτερη διπλωματική φόρμουλα.

Αυτό είναι και το μεγάλο διαπραγματευτικό χαρτί της Τεχεράνης. Το Ιράν δεν μπορεί να ανταγωνιστεί επ’ αόριστον τις ΗΠΑ και το Ισραήλ σε καθαρά συμβατικούς όρους. Μπορεί όμως να αυξάνει το κόστος αβεβαιότητας για κυβερνήσεις, ναυτιλιακές, ασφαλιστές, βιομηχανίες και αγορές. Όσο ο φόβος για το Ορμούζ και, πλέον, για το Μπαμπ αλ Μαντάμπ μένει ενεργός, η Τεχεράνη διατηρεί επιρροή πολύ μεγαλύτερη από την καθαρή στρατιωτική της ισχύ.

Νεκρά μέλη της Χεζμπολάχ σε χερσαίες επιχειρήσεις στο νότιο Λίβανο – Βρέθηκε αποθήκη με αντιαρματικούς πυραύλους, χειροβομβίδες και εκρηκτικά

Ρήγμα Ουάσινγκτον – Τελ Αβίβ

Το κρίσιμο πολιτικό στοιχείο του τελευταίου διαστήματος είναι ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ δεν φαίνεται να διαβάζουν με τον ίδιο τρόπο το τέλος του πολέμου. Το Reuters έχει καταγράψει ήδη από τις 19 Μαρτίου ότι ο πόλεμος ενίσχυσε πολιτικά τον Νετανιάχου, αλλά έφερε τον Τραμπ αντιμέτωπο με αυξανόμενο κόστος στο εσωτερικό και με τριβές στους αραβικούς συμμάχους του Κόλπου. Παράλληλα, η αμερικανική εσωτερική συζήτηση μετατοπίζεται: ο Τζέι Ντι Βανς εκπροσωπεί πιο επιφυλακτική γραμμή, ενώ ο Μάρκο Ρούμπιο εμφανίζεται πιο κοντά στη λογική της συνέχισης της πίεσης.

Η διαφορά είναι ουσιαστική. Η Ουάσινγκτον θέλει αποτέλεσμα χωρίς βάλτωμα. Το Τελ Αβίβ δείχνει πιο αποφασισμένο να κρατήσει ανοιχτό το μέτωπο, όχι μόνο απέναντι στο Ιράν αλλά και απέναντι στη Χεζμπολάχ. Η ισραηλινή επέκταση στον νότιο Λίβανο είναι ένδειξη ότι ο Νετανιάχου δεν βιάζεται να συναινέσει σε αφήγημα εξόδου που θα διευκόλυνε κυρίως την αμερικανική πλευρά. (

Οι εσωτερικές πιέσεις και στα δύο στρατόπεδα

Στις ΗΠΑ, το πολιτικό κόστος ανεβαίνει καθώς η διάρκεια του πολέμου συνδέεται με αυξήσεις στην ενέργεια και με τον φόβο βαθύτερης εμπλοκής. Το Reuters σημειώνει πτώση της δημοτικότητας του Τραμπ, ενώ η δημόσια συζήτηση έχει στραφεί ακόμη και στις επιπτώσεις που μπορεί να έχει ο πόλεμος στη διαδοχή εντός του ρεπουμπλικανικού στρατοπέδου.

Στο Ισραήλ, ο Νετανιάχου παραμένει ισχυρός, αλλά δεν κινείται σε κενό αέρος. Η επέκταση της σύγκρουσης προς τον Λίβανο και η έλλειψη ορατής εξόδου αυξάνουν τον κίνδυνο φθοράς εάν ο πόλεμος παραταθεί χωρίς καθαρά μετρήσιμους στόχους. Αυτή είναι περισσότερο αναλυτική εκτίμηση παρά επίσημη θέση, αλλά προκύπτει εύλογα από το γεγονός ότι το ισραηλινό μέτωπο διευρύνεται την ώρα που η Ουάσινγκτον αναζητεί δίοδο εξόδου.

Τα τέσσερα σενάρια της επόμενης μέρας

1. Ελεγχόμενη και εύθραυστη αποκλιμάκωση

Το πρώτο σενάριο είναι μια περιορισμένη παύση πυρός de facto, όχι πλήρης ειρήνευση. Θα περιλάμβανε συγκράτηση στα ενεργειακά πλήγματα, συνέχιση των επαφών μέσω Πακιστάν ή άλλων μεσολαβητών και κάποια σχετική χαλάρωση στο Ορμούζ. Το πρόβλημα είναι ότι το χάσμα παραμένει τεράστιο: η Ουάσινγκτον ζητά σοβαρές ιρανικές υποχωρήσεις, ενώ η Τεχεράνη απορρίπτει το αμερικανικό σχέδιο και ζητά άλλους όρους αφετηρίας. Άρα μιλάμε για ανακωχή προθέσεων, όχι για ώριμη συμφωνία.

2. Κλιμάκωση μέσω ενέργειας και ναυσιπλοΐας

Το δεύτερο σενάριο είναι να σκληρύνει η πίεση της Τεχεράνης στο Ορμούζ και να απαντήσουν οι ΗΠΑ ή το Ισραήλ με χτυπήματα σε κρίσιμους ενεργειακούς κόμβους. Το νησί Χαργκ παραμένει στο επίκεντρο τέτοιων συζητήσεων, αλλά ένα τέτοιο βήμα θα είχε πολύ υψηλό ρίσκο, γιατί άλλο πράγμα είναι να πλήξεις έναν κόμβο και άλλο να τον κρατήσεις ή να διαχειριστείς τις συνέπειες σε ναρκοθετήσεις, πυραυλικά πλήγματα και μακρύτερες γραμμές ανεφοδιασμού. Οι αναφορές σε ενδεχόμενα περιορισμένων χερσαίων επιχειρήσεων δείχνουν ακριβώς αυτό: οι επιλογές υπάρχουν, αλλά καμία δεν είναι χαμηλού κόστους.

3. Παρατεταμένος πόλεμος φθοράς

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το πιθανότερο βραχυπρόθεσμο σενάριο με βάση τα σημερινά δεδομένα. Λιγότερα θεαματικά πλήγματα, αλλά μόνιμη πίεση σε ναυτιλία, ενέργεια, μεταφορές, βιομηχανία και χρηματοπιστωτικές αγορές. Η παγκόσμια οικονομία ήδη απορροφά σοκ σε πετρέλαιο, LNG, λιπάσματα και πετροχημικά, άρα ένας τέτοιος πόλεμος θα παράγει συνεχές κόστος χωρίς να φέρνει άμεση τελική λύση.

4. Γεωγραφική διεύρυνση

Το τέταρτο σενάριο είναι η σύγκρουση να απλωθεί σε πλήρως περιφερειακή κρίση: Λίβανος, Υεμένη, Κόλπος, Ορμούζ και Μπαμπ αλ Μαντάμπ να λειτουργούν ως ενιαίο πλέγμα μετώπων. Οι κινήσεις του Νετανιάχου στον νότιο Λίβανο και η ενεργότερη εμπλοκή των Χούθι κάνουν αυτό το σενάριο απολύτως υπαρκτό.

Το πιο πιθανό άμεσο συμπέρασμα

Αυτή τη στιγμή, το πιθανότερο δεν είναι ούτε η καθαρή ειρήνη ούτε η ανεξέλεγκτη έκρηξη μέσα στις επόμενες ώρες. Είναι μια ασταθής, ενδιάμεση φάση: η διπλωματία θα κινείται, αλλά κάτω από τη σκιά νέων πληγμάτων· οι αγορές θα ελπίζουν σε αποκλιμάκωση, αλλά θα τιμολογούν ακόμη τον φόβο· το Ιράν θα προσπαθεί να διατηρεί την αβεβαιότητα χωρίς να προκαλεί συντριπτική απάντηση· και οι ΗΠΑ θα επιχειρούν να δείξουν ισχύ χωρίς να βυθιστούν σε νέα μακρά περιφερειακή δέσμευση. Αυτό δεν είναι λύση. Είναι η πιο επικίνδυνη μορφή παράτασης.

• ΗΠΑ
• Ισραήλ
• Μέση Ανατολή
• Πόλεμος στη Μέση Ανατολή
• Στενά του Ορμούζ