Ενδοοικογενειακή βία: Για ποιους λόγους παρατηρείται η ραγδαία έξαρση των κρουσμάτων – Τι αναφέρουν οι ειδικοί

Έξαρση της ενδοοικογενειακής βίας, στο ευρύτερο φάσμα της ελληνικής κοινωνίας παρατηρείται τα επόμενα χρόνια στην Ελλάδα.  Γενικότερα, η βία είτε μέσα στην οικογένεια, είτε στους χώρους εργασίας, είτε στο σχολείο, ακόμη και στις τάξεις τους δημοτικού, έχει αυξητική πορεία.

Το αρχηγείο της ΕΛ.ΑΣ. εξέδωσε νέες οδηγίες για την αντιμετώπιση περιστατικών ενδοοικογενειακής μετά τα λάθη και τις παραλείψεις που σημειώθηκαν στο Αστυνομικό Τμήμα Αγίων Αναργύρων λίγο πριν από τη δολοφονία της 28χρονης Κυριακής Γρίβα.

Οι νέες οδηγίες συμπεριελήφθησαν στον Οδηγό Διαχείρισης Περιστατικών Ενδοοικογενειακής Βίας που υφίσταται από το 2021, με σκοπό τον εμπλουτισμό του για την άμεση και αποτελεσματική αντιμετώπιση τέτοιων περιπτώσεων.

Σύμφωνα με τη διαταγή προβλέπεται, μεταξύ άλλων, ότι σε κάθε Διεύθυνση Αστυνομίας θα ορισθεί ανώτερος αξιωματικός στον βαθμό τουλάχιστον του αστυνομικού υποδιευθυντή για την παρακολούθηση και τον συντονισμό υποθέσεων που αφορούν σε ενδοοικογενειακή βία.

Επίσης, σε περιπτώσεις που επιλαμβάνεται περιπολία της Αμεσης Δράσης τέτοιες υποθέσεις, το περιστατικό θα παραπέμπεται κατά προτεραιότητα στο Γραφείο Αντιμετώπισης Ενδοοικογενειακής Βίας της κατά τόπου αρμόδιας Διεύθυνσης Αστυνομίας κατόπιν ενημέρωσης με τον επικεφαλής του Γραφείου.

Το Newpost, μίλησε με τον ψυχίατρο  ψυχοθεραπευτή, Δημήτρη Παπαδημητριάδη, για την αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας.

Υπάρχει αύξηση των περιστατικών και γιατί;

«Μόλις σε μία και μοναδική ημέρα μέσα στον Απρίλιο καταγράφηκαν 94 καταγγελίες ενδοοικογενειακής βίας και 110 κλήσεις στην άμεση δράση. Υπάρχει αύξηση των περιστατικών ενδοοικογενειακής. Όπως και στην ενδοσχολική βία, καθώς και στη γενικότερη εγκληματικότητα, και αυτή η αύξηση αναδεικνύει το μεγάλο τραύμα στην κοινωνική συνοχή μας. Για να καταλάβουμε και να εξηγήσουμε το φαινόμενο πρέπει να το εξετάσουμε μέσα στο συνεχές των οικονομικών προβλημάτων της χώρας. Η οικονομική δυσπραγία, η οποία επιδεινώνεται σταθερά από την κρίση χρέους, εντάθηκε στη διάρκεια της πανδημίας και συνεχίζεται με την αλματώδη αύξηση των τιμών σε βασικά αγαθά και στη στέγαση, έχει οδηγήσει σε σημαντικές κοινωνικές πιέσεις. Θα έλεγα ότι έχει συσσωρευτεί πολύς ατμός μέσα στους ανθρώπους, που σημαίνει μειωμένη υπομονή σε όλα και περισσότερη επιθετικότητα.

Σύμφωνα με τη θεωρία της “ανωμαλίας” του Durkheim (Le Suicide: Étude de sociologie), οι περίοδοι έντονης οικονομικής ανασφάλειας προκαλούν αποσταθεροποίηση, με αύξηση της βίας. Οι ερευνητές Pridemore και Kim (2007) απέδειξαν το εύλογο, ότι στις κοινωνίες που υφίστανται βαθιές οικονομικές αλλαγές, η αυξανόμενη οικονομική ανισότητα συνδέεται στενά με περισσότερη εγκληματικότητα. Στην περίπτωση της Ελλάδας, οι συνεχείς οικονομικές δυσκολίες έχουν διαμορφώσει, λοιπόν, ένα περιβάλλον όπου η βία είναι ο τρόπος αντίδρασης για ανθρώπους με ανώριμες ψυχικές άμυνες που βιώνουν απογοήτευση και απόγνωση.

Επιπλέον, η απώλεια της εμπιστοσύνης στους θεσμούς και η αίσθηση ότι το κράτος αδιαφορεί για τα προβλήματα των πολιτών ενισχύει τον ατομικισμό. Η κυβερνητική διαχείριση μεγάλων κρίσεων, όπως οι φυσικές καταστροφές και το έγκλημα των Τεμπών, έχει ενισχύσει την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα, ωθώντας περισσότερους ανθρώπους σε απομόνωση και αυτοδικία γιατί δεν αισθάνονται συμμέτοχοι το κράτος. Αυτό το κλίμα αναλγησίας και αποξένωσης από τα κοινωνικά δίκτυα και τη συλλογική συμμετοχή αποτελεί γόνιμο έδαφος για τη βία.

Προσωπικά, έχοντας συνεργαστεί με οικογένειες που βιώνουν οικονομική ανασφάλεια και κοινωνική απομόνωση, παρατήρησα ότι το συνεχές στρες και η αβεβαιότητα επηρεάζουν βαθιά τη δυνατότητα των ανθρώπων να διαχειρίζονται συγκρούσεις και να συνδέονται θετικά με τους άλλους.

Η καραντίνα του covid έχει επηρεάσει ή είναι επιπλέον χρονικά μακριά για την επικαλεστούμε;

«Οι καραντίνες και οι συνέπειες της πανδημίας δεν επηρέασαν μονολιθικά όλες τις κοινωνίες. Η επίδρασή τους διαμορφώνεται από τις ιδιαίτερες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες κάθε χώρας. Είναι σημαντικό, λοιπόν, να εξετάζουμε τοπικά δεδομένα και πολιτικές πριν καταλήξουμε σε γενικεύσεις για τις συνέπειες παγκόσμιων κρίσεων, ώστε να ερμηνεύσουμε σωστά γιατί δεν έχουμε συνεχιζόμενη αύξηση της βίας στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, αλλά έχουμε στην Ελλάδα – τη δεύτερη φτωχότερη χώρα της Ε.Ε.

Συγκεκριμένα, διαφαίνεται ότι σε χώρες με σταθερή οικονομία ή εκεί όπου η οικονομία βελτιώνεται, οι πολιτικές του κράτους που στηρίζουν την οικονομική ανάκαμψη και παρείχαν άμεση βοήθεια στους πολίτες μείωσαν την οικονομική ανασφάλεια και τις εντάσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη βία.

Σύμφωνα με την έρευνα των Usher et al. (2021), οι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες και η διαθεσιμότητα υπηρεσιών ψυχικής υγείας παίζουν επίσης κρίσιμο ρόλο στην αποτροπή της βίας και της ανθρώπινης απελπισίας. Η εξειδικευμένη παρέμβαση και η στήριξη είναι ουσιαστικά στοιχεία για τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης και δυστυχώς απουσιάζουν στη χώρα μας. Για παράδειγμα, στο μεγαλύτερο μέρος της χώρας δεν έχουμε υπηρεσίες ψυχοθεραπείας διαθέσιμες στο ΕΣΥ.

Πως μπορούμε να αντιληφθούμε ότι ένα άτομο είναι θύμα ενδοοικονειακής βίας;

Η ενδοοικογενειακή βία μπορεί να περιλαμβάνει σωματική, σεξουαλική, ψυχολογική, ή οικονομική κακοποίηση και συχνά συγκαλύπτεται από το θύμα λόγω φόβου, ντροπής ή ανησυχίας για περαιτέρω εκδίκηση. Ή με την ανασφάλεια ότι το θύμα δεν θα καταφέρει να επιβιώσει αυτόνομα εφόσον είναι οικονομικά εξαρτημένο από τον θύτη.

Μπορούμε να καταλάβουμε ότι ένας δικός μας άνθρωπος είναι θύμα ενδοοικογενειακής βίας καταρχάς από τα πιο άμεσα σημάδια, δηλαδή τα σωματικά τραύματα. Μώλωπες, σημεία από δαγκώματα, κακώσεις, και άλλα ανεξήγητα τραύματα που εμφανίζονται συχνά ή είναι κρυμμένα κάτω από τα ρούχα, μπορούν να είναι ενδείξεις κακοποίησης. Τα ψυχολογικά σημάδια περιλαμβάνουν απότομες αλλαγές στη συμπεριφορά ή τη διάθεση του ατόμου. Ένα θύμα μπορεί να εμφανίζει σημάδια κατάθλιψης, αγχώδους συμπεριφοράς, ή να φαίνεται ιδιαίτερα φοβισμένο ή υποταγμένο στην παρουσία του θύτη. Μπορεί ακόμη να ακυρώνει συναντήσεις την τελευταία στιγμή, ή να τις αποφεύγει ολότελα, γιατί τα θύματα ενδοοικογενειακής βίας απομακρύνονται από τους φίλους και την οικογένειά τους λόγω του αδιάκοπου ελέγχου του κακοποιητή. Η έλλειψη κοινωνικών επαφών και η απόρριψη προσκλήσεων για κοινωνικές συναντήσεις μπορεί να είναι ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά.

Ο Δημήτρη Παπαδημητριάδης , αναφέρθηκε και στην σχολική βία, το  μπούλινγκ:

«Η ενδοσχολική βία μπορεί να περιλαμβάνει σωματική επίθεση, λεκτική κακοποίηση, ψυχολογική επίθεση και κοινωνική απομόνωση στο σχολείο. Αναγνωρίζοντας τα σημάδια, γονείς και εκπαιδευτικοί μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά που γίνονται θύματα. Ένα παιδί που υφίσταται ενδοσχολική βία μπορεί να έχει ευμετάβλητη διάθεση και συμπεριφορά. Μπορεί να γίνει πιο θυμωμένο, αποστασιοποιημένο, ή απογοητευμένο. Πολλά παιδιά μπορεί επίσης να εμφανίσουν συμπτώματα κατάθλιψης, οπότε χάνουν το χαμόγελό τους και το ενδιαφέρον τους για το παιχνίδι, ή διαταραχές άγχους με πολλά σωματικά ενοχλήματα. Μπορεί να φαίνονται ότι έχουν λιγότερους φίλους από ό,τι συνήθως.

Τα ανεξήγητα σωματικά τραύματα, όπως μώλωπες, γρατζουνιές, ή άλλες μορφές τραυματισμών, μπορούν επίσης να είναι ενδείξεις ότι ένα παιδί είναι θύμα σωματικής κακοποίησης από συμμαθητές του. Μία άλλη σημαντική ένδειξη είναι η ξαφνική πτώση στις βαθμολογίες ή στην ακαδημαϊκή επίδοση, ή οι συχνές προσπάθειες να αποφύγει το σχολείο, εκφράζονταν έντονο φόβο ή ανησυχία για να πάει σχολείο, ή που δείχνει ταραγμένο το πρωί πριν το σχολείο.

Σημαντικό σε οποιαδήποτε μορφή βίας, είναι η αντίδραση. Πως θα πρέπει να δράσουμε αν αντιληφθούμε, οτι το παιδί μας, ένας συνάδελφος, ένας γείτονας, μας είναι θύμα βίας;

«Η αντίδραση σε περιπτώσεις ενδοοικογενειακής και ενδοσχολικής βίας απαιτεί μια προσεκτική και συντονισμένη προσέγγιση που να περιλαμβάνει τόσο την υποστήριξη των θυμάτων όσο και την ενεργή παρέμβαση για τη διασφάλιση της ασφάλειάς τους. Η αντίδραση πρέπει να προσαρμόζεται ανάλογα με την κατάσταση.

Είναι πρωταρχικής σημασίας να προσεγγίσουμε τα θύματα με ενσυναίσθηση και κατανόηση. Τα άτομα που υφίστανται βία μπορεί να αισθάνονται ντροπή, φόβο ή ακόμα και αρνησικυρία για τα όσα συμβαίνουν. Συζητήσεις που γίνονται σε ένα ασφαλές περιβάλλον, όπου το θύμα νιώθει υποστηριζόμενο και ότι ακούγεται χωρίς να υπάρχει φόβος κριτικής ή αποκάλυψης, είναι κρίσιμες. Η υποστήριξη πρέπει να εστιάζεται στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης του θύματος και στην παροχή πληροφοριών για διαθέσιμους πόρους και επιλογές παρέμβασης.

Αλλά δεν αρκεί μόνο η συνομιλία με τα θύματα. Εάν τα συμπτώματα ή οι πληροφορίες που παρέχονται υποδεικνύουν σοβαρό κίνδυνο, είναι σημαντικό να λαμβάνονται μέτρα για την προστασία του θύματος. Αυτό μπορεί να σημαίνει επικοινωνία με αστυνομικές αρχές, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς, ή άλλους επαγγελματίες που μπορούν να παρέχουν άμεση βοήθεια και υποστήριξη. Η συμμετοχή σε αυτή τη διαδικασία πρέπει να γίνεται με τη συναίνεση του θύματος, εκτός και αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη ζωή του.

Εκτός από την άμεση παρέμβαση, είναι ουσιαστικό να εργαζόμαστε για την πρόληψη τέτοιων καταστάσεων μέσω εκπαίδευσης και ενημέρωσης. Σχολεία, οικογένειες και η κοινότητα πρέπει να είναι ενημερωμένα για τα σημάδια και τις συνέπειες της βίας, καθώς και για τρόπους ασφαλούς αντίδρασης και υποστήριξης των θυμάτων. Χρειάζεται μία πολιτισμική μετατόπιση μακριά από τα πρότυπα της πατριαρχίας που θα επιτευχθεί μόνο με σχετικές παρεμβάσεις στο σχολείο, ήδη από το δημοτικό, με μαθήματα που αφορούν στη βαθύτερη κατανόηση των αξιών που διέπουν τους κανόνες – πέρα από τη συμμόρφωση με τους κανόνες.

Συχνά ακούμε οτι οι θύτες μιμήθηκαν, ένα περιστατικό.  Ισχύει ως επιστημονική προσέγγιση;

«Η άποψη ότι οι θύτες ενδοοικογενειακής βίας θέλουν να μιμηθούν περιστατικά που ακούνε ή διαβάζουν στα μέσα ενημέρωσης είναι μια περίπλοκη και πολυδιάστατη θεματική. Ενώ υπάρχει κάποια έρευνα που υποστηρίζει την ιδέα του “μιμητισμού” στην εγκληματική συμπεριφορά, τα κίνητρα πίσω από τέτοιες πράξεις είναι συνήθως πολύ πιο περίπλοκα.

Οι θύτες ενδοοικογενειακής βίας συχνά επικαλούνται μια πληθώρα δικαιολογιών για τις πράξεις τους, εξαπλουστεύοντας ή εκλογικεύοντας τη ζήλια, την εξουσιαστική συμπεριφορά, ή άλλες προσωπικές ανασφάλειες. Ενώ η ειδησεογραφία μπορεί να παίζει κάποιον ρόλο στην ενίσχυση υφιστάμενων μοτίβων συμπεριφοράς, δεν είναι συνήθως η αποκλειστική ή κύρια αιτία για την εκδήλωση βίας.

Η ψυχολόγος MSc – ψυχοθεραπεύτρια, Νικολέττα Καραγιάννη, τονίζει, από την πλευρά της: « Αναφορικά με την έξαρση της ενδοοικογενειακής βίας, θα χρειαστεί να υπογραμμιστεί ότι πρόκειται για αυξημένες καταγεγραμμένες καταγγελίες, γεγονός που δύναται να αποδίδεται σε πολλούς παράγοντες. Πιο αναλυτικά, η αύξηση των δράσεων πρόληψης και ευαισθητοποίησης, η υιοθέτηση μιας πιο «θυματοκεντρικής προσέγγισης», όπου το θύμα αντιμετωπίζεται με σεβασμό και ευαισθησία, ακόμα και η θεσμική αναγνώριση φαίνεται να ενθαρρύνουν τους ανθρώπους, που βιώνουν βίαιη συμπεριφορά στο οικογενειακό τους πλαίσιο, να προχωρήσουν και να καταγγείλουν τις συμπεριφορές αυτές».

Η Βασιλική Παπαδοπούλου MSc, Ψυχολόγος (Κλινική Ψυχολογία – Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών)  και επιστημονική συνεργάτης  της Διεπιστημονικής & Ερευνητικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης Παιδιών & Ενηλίκων – ΔΙ.ΚΕ.Ψ.Υ, αναφέρει για την ενδοοικογενειακή βία:

«Πολλές φορές οι μορφές κακοποίησης μπορεί να συνυπάρχουν, με τη λεκτική και σωματική βία να κυριαρχούν σε όποια μορφή κακοποίησης ασκείται προς τα θύματα. Η πλειοψηφία των θυμάτων είναι γυναίκες και παιδιά, ενώ η αίτια της κακοποίησης φαίνεται να είναι κυρίως η επιθυμία ενός ανθρώπου να θέσει υπό επιβολή και κυριαρχία ένα άλλο πρόσωπο.

Όποια όμως κι αν είναι η μορφή κακοποίησης από την πλευρά των θυτών, το μόνο σίγουρο είναι ότι αυτή προκαλεί ανεπανόρθωτα τραύματα στη ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη των θυμάτων.
Οι επιπτώσεις μπορεί να είναι: απομόνωση των ατόμων, δυσκολία στις σχέσεις, σωματικά και ψυχικά τραύματα, διαταραγμένη ψυχική υγεία, καθώς και εμφάνιση πιο σοβαρών διαταραχών όπως:

• Αρνητική εικόνα εαυτού, χαμηλή αυτοπεποίθηση, αισθήματα αναξιότητας.
• Κατάθλιψη, απόσυρση και σκέψεις αυτοκτονίας
• Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD)
• Σύνδρομο της Στοκχόλμης
• Σεξουαλικό άγχος και σεξουαλικές διαταραχές

Τι είναι τα safe house

Με μέριμνα της Ελληνικής Αστυνομίας, στην περιφέρεια κάθε Διεύθυνσης Αστυνομίας σε όλη την επικράτεια, έχουν εξασφαλιστεί ένας ή περισσότεροι ειδικά διαμορφωμένοι χώροι που λειτουργούν ως “safe houses”, για τη βραχυπρόθεσμη ασφαλή φιλοξενία γυναικών-θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, επισημαίνεται ειδικότερα στη νέα ανακοίνωση της ΕΛ.ΑΣ.

Στο πλαίσιο ενός σχεδίου ειδικών στοχευμένων δράσεων, που τέθηκε σε εφαρμογή από τις 15 έως 21 Απριλίου, οι αρχές διαχειρίστηκαν 633 περιστατικά, για τα οποία πραγματοποιήθηκαν, 379 συλλήψεις.

Στη σχετική ανακοίνωση, η ΕΛΑΣ αναφέρει πως έχουν πλέον εξασφαλιστεί σε όλη την επικράτεια διαμορφωμένοι χώροι που λειτουργούν ως «safe houses», για τη βραχυπρόθεσμη ασφαλή φιλοξενία γυναικών θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, καθώς και μελών της οικογένειας τους, όπως τα ανήλικα παιδιά τους, που χρειάζονται προστασία.

«Οι στοχευμένες αυτές δράσεις θα συνεχιστούν με αμείωτη ένταση για την καλύτερη δυνατή προστασία των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, αλλά και ώστε κανένα παιδί να μη νιώθει απροστάτευτο και μόνο».

• Δημήτρης Παπαδημητριάδης
• ενδοοικογενειακή βία