Έρευνα: Αλκοόλ και ανήλικοι στην Ελλάδα – Όταν η μέθη ξεκινά από το γυμνάσιο

Η εικόνα των ανηλίκων που πίνουν μπύρα ή κρασί σε κάποιο μπαρ, ή των μαθητών που καπνίζουν στα κρυφά πίσω από το σχολείο, δεν είναι πια σπάνιο φαινόμενο στην Ελλάδα. Τα στοιχεία σοκάρουν: σχεδόν όλοι οι έφηβοι έχουν δοκιμάσει αλκοόλ, πολλοί καπνίζουν τσιγάρο καθημερινά, ενώ ένα ανησυχητικό ποσοστό παραδέχεται ότι έχει πειραματιστεί ακόμη και με παράνομες ναρκωτικές ουσίες.

Κατά την εφηβεία, πολλοί νέοι εμφανίζουν την πεποίθηση πως είναι άτρωτοι, υπερεκτιμώντας τις ικανότητες και τις δυνατότητές τους. Συχνά νιώθουν παντοδύναμοι και θεωρούν ότι οι κίνδυνοι αφορούν τους άλλους και όχι τους ίδιους. Αυτή η ψευδαίσθηση ασφάλειας οδηγεί σε υποτίμηση των ενδεχόμενων κινδύνων και, συνεπώς, σε ριψοκίνδυνες συμπεριφορές.

Η έναρξη, η χρήση και τα πρώτα στάδια κατάχρησης αλκοόλ συχνά εντοπίζονται στην εφηβεία, μία περίοδο κατά την οποία ο έφηβος αρχίζει να απομακρύνεται από την οικογένεια και να επηρεάζεται περισσότερο από το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον.

Σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης, οι έφηβοι μαθαίνουν παρατηρώντας τις συμπεριφορές προτύπων, όπως είναι οι γονείς, τα αδέλφια και οι συνομήλικοι. Τα πρότυπα αυτά, ιδίως όταν διαθέτουν κύρος ή αυθεντία, μπορούν να έχουν καθοριστική επιρροή στις στάσεις και τις επιλογές των εφήβων.

Ποιοι παράγοντες που προδιαθέτουν στη χρήση αλκοόλ κατά την εφηβεία;  Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται σημαντικά οικογενειακά γεγονότα, όπως η οικονομική δυσχέρεια, οι χαλαρές ή συγκρουσιακές οικογενειακές σχέσεις, το διαζύγιο των γονέων, η παρουσία σοβαρών ασθενειών ή απωλειών στο οικογενειακό περιβάλλον, ακόμη και η ύπαρξη οικογενειακής ιστορίας αλκοολισμού.

Οι λόγοι που οδηγούνται οι νέοι στον αλκοολισμό

– η άποψη ότι η χρήση αλκοόλ είναι δράση ενάντια στην αυστηρότητα των γονιών

– για διασκέδαση

– για κοινωνικοποίηση, αποδοχή, συμμόρφωση ή εξομοίωση

– για ευχαρίστηση

– θεωρούν ότι έτσι θα είναι πιο αποδεκτοί

– για δοκιμή, ρίσκο, για να αποδείξουν σεξουαλικό θάρρος

– για να μειώσουν το άγχος

– για να αποκομιστούν από την ανησυχία, την κατάθλιψη και το φόβο

– για να ξεφύγουν από την πλήξη

– για να αποκομιστούν από τον πόνο ενός οικογενειακού προβλήματος

– για να λύσουν προσωπικά προβλήματα

Οι γονείς που κάνουν συστηματική ή κατάχρηση αλκοόλ τείνουν να λειτουργούν ως αρνητικά πρότυπα για τα παιδιά τους, επηρεάζοντας άμεσα την πιθανότητα αυτά να μιμηθούν την ίδια συμπεριφορά. Σύμφωνα με μελέτες, η γονεϊκή κατανάλωση αλκοόλ σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα ατυχημάτων (π.χ. λόγω οδήγησης υπό την επήρεια), υψηλότερα ποσοστά σωματικής και ψυχικής κακοποίησης των παιδιών, διαταραχές στις σχέσεις και χαμηλή αυτοεκτίμηση των παιδιών.

Η έρευνα έχει επίσης δείξει ότι οι έφηβοι που έχουν περισσότερους συγγενείς πρώτου βαθμού με ιστορικό αλκοολισμού διατρέχουν 3 έως 5 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο να κάνουν κατάχρηση αλκοόλ. Το οικογενειακό περιβάλλον, ιδίως όταν χαρακτηρίζεται από ένταση, άγχος, και ασταθείς συναισθηματικούς δεσμούς, ενδέχεται να προκαλέσει διαταραχές στους οικογενειακούς ρυθμούς και να επιτείνει τον ψυχολογικό φόρτο των παιδιών.

Η επίδραση του γονεϊκού αλκοολισμού στη συμπεριφορά του εφήβου μπορεί να είναι τεράστια, καθώς δημιουργεί ένα ψυχολογικό και κοινωνικό πλαίσιο που ενισχύει τη ροπή προς τον πειραματισμό, την απόδραση και τελικά την εδραίωση επικίνδυνων προτύπων συμπεριφοράς.

Η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ αποτελεί μία από αυτές τις συμπεριφορές, η οποία συχνά συνοδεύεται από επικίνδυνες πρακτικές, όπως η οδήγηση υπό την επήρειά του, η εμπλοκή σε βίαια επεισόδια ή παραβατικές ενέργειες, η σεξουαλική επαφή χωρίς προφύλαξη και άλλες παρορμητικές δράσεις που θέτουν σε κίνδυνο τη σωματική και ψυχική τους υγεία.

Χαρακτηριστικό της εφηβείας είναι ο νέος να θεωρεί πως είναι άτρωτος, να υπερτιμάει τις δυνατότητες και ικανότητες του, να αισθάνεται ισχυρός και να θεωρεί πως τα άσχημα δεν θα συμβούν σε αυτόν, υποτιμώντας συνήθως τον κίνδυνο των καταστάσεων. Έτσι φτάνουν στο σημείο να καταναλώνουν αλόγιστα αλκοόλ και έπειτα να επιδίδονται σε επικίνδυνες για την υγεία τους και την σωματική τους ακεραιότητα συμπεριφορές, όπως είναι η οδήγηση υπό την επήρεια μέθης, η εμπλοκή τους σε καυγάδες ή παραβατικές συμπεριφορές, η σεξουαλική επαφή χωρίς προφύλαξη και πολλά άλλα.

Οι αριθμοί από πρόσφατες επιστημονικές έρευνες και επίσημες στατιστικές δεν αφήνουν περιθώριο αμφιβολίας: η χρήση αλκοόλ, καπνού και ναρκωτικών από μαθητές γυμνασίου και λυκείου αποτελεί μια υπαρκτή και σοβαρή πραγματικότητα.

Έφηβοι και αλκοόλ: Τι αποκαλύπτει η έρευνα

Παρά τη φαινομενικά χαμηλή συχνότητα κατανάλωσης αλκοόλ στους ενήλικες στην Ελλάδα —μόλις 3% των θανάτων αποδίδεται σε αυτό το αίτιο— οι δείκτες ανάμεσα στους εφήβους φωτίζουν μια διαφορετική, ανησυχητική πραγματικότητα. Η έκθεση Greece: Country Health Profile 2023 κρούει τον κώδωνα του κινδύνου: η κατανάλωση αλκοόλ από εφήβους στην Ελλάδα παραμένει σταθερά υψηλή, με σημαντικά ποσοστά δηλωμένης μέθης και πρώιμης επαφής με την ουσία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία:

• Το 20% των 15χρονων έχει μεθύσει τουλάχιστον δύο φορές στη ζωή του.
• Περίπου 1 στα 10 αγόρια έχει μεθύσει πριν συμπληρώσει τα 13 του χρόνια.
• Η κατανάλωση αλκοόλ έχει συνδεθεί με ατυχήματα, χρήση άλλων ουσιών, παραβατικότητα και μακροχρόνια προβλήματα εξάρτησης.

Η εύκολη πρόσβαση τρομάζει

Στην Ελλάδα, οι περισσότεροι ανήλικοι μπορούν να προμηθευτούν αλκοόλ χωρίς μεγάλη δυσκολία, παρά τις σχετικές νομικές απαγορεύσεις. Η έρευνα του ΕΠΙΨΥ (2019) αποκαλύπτει:

• 70,2% των μαθητών ηλικίας 16-18 ετών ήπιαν αλκοόλ τον τελευταίο μήνα πριν την έρευνα.
• 62% κατανάλωσαν αλκοόλ σε χώρους διασκέδασης, όπως μπαρ και κλαμπ, τις τελευταίες 30 ημέρες.
• 1 στους 3 μαθητές έχει μεθύσει τουλάχιστον μία φορά.
• 17,4% βρέθηκαν επιβάτες σε αυτοκίνητο με οδηγό που είχε καταναλώσει μεγάλη ποσότητα αλκοόλ.

Πώς σκέφτονται οι έφηβοι για το αλκοόλ

Ανησυχητικό είναι ότι:

• 9 στους 10 ανηλίκους θεωρούν εύκολη την πρόσβαση στο αλκοόλ.
• 35% πιστεύουν ότι δεν υπάρχει κίνδυνος αν κάποιος πίνει 1-2 ποτά σχεδόν καθημερινά.

Τα παραπάνω αποκαλύπτουν μια επικίνδυνη “κανονικοποίηση” της χρήσης αλκοόλ στην εφηβική κουλτούρα, παρά την αυξανόμενη ενημέρωση και τις καμπάνιες πρόληψης.

Ξεκινούν το ποτό, από τα 13

Σύμφωνα με έρευνα του ΚΕΘΕΑ ΠΙΛΟΤΟΣ, η ηλικία έναρξης της κατανάλωσης αλκοόλ εντοπίζεται στα 13 με 14 έτη. Το 67% των μαθητών που ανέφεραν χρήση αλκοόλ ήταν αγόρια και το 33% κορίτσια. Ένας στους δέκα μαθητές καταναλώνει αλκοόλ 1 με 2 φορές το μήνα, πίνοντας από 3 ποτά και πάνω κάθε φορά, ενώ δύο στους δέκα πίνουν από 3 ποτά και πάνω με συχνότητα 3 με 4 φορές το μήνα. Οι κύριοι λόγοι κατανάλωσης περιλαμβάνουν την περιέργεια, την προσφορά από γονείς και την παρότρυνση φίλων. Τα Σάββατα είναι οι πιο συνηθισμένες μέρες κατανάλωσης, με τα πάρτι (37,9%) και τις εξόδους σε κλαμπ/μπαρ (25,3%) να αποτελούν τους κύριους χώρους κατανάλωσης. Αξιοσημείωτο είναι ότι το 40,9% των εφήβων προμηθεύεται μόνο του το αλκοόλ, ενώ το 34,4% το λαμβάνει από τους γονείς με την προτροπή, την άδεια ή την ανοχή τους

Αν και οι παραπάνω αριθμοί αφορούν κυρίως μαθητές λυκείου, το φαινόμενο ξεκινά ήδη από τις πρώτες τάξεις της εφηβείας. Μελέτες δείχνουν ότι αρκετοί μαθητές γυμνασίου έχουν ήδη επαφή με το αλκοόλ και τον καπνό. Για παράδειγμα, σε τοπικές έρευνες σχολείων έχει βρεθεί ότι ένα σημαντικό ποσοστό παιδιών είχε την πρώτη εμπειρία με το αλκοόλ πριν καν τελειώσει το δημοτικό – συχνά σε οικογενειακό ή κοινωνικό πλαίσιο – και ότι μέχρι την Γ’ Γυμνασίου η πλειονότητα των εφήβων έχει δοκιμάσει έστω ένα ποτό

Οι επιπτώσεις της κατανάλωσης αλκοόλ στην εφηβεία είναι πολυδιάστατες και σοβαρές. Η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να οδηγήσει σε οξεία μέθη, με περιστατικά εφήβων να καταλήγουν σε νοσοκομεία λόγω υπερβολικής κατανάλωσης. Επιπλέον, η κατανάλωση αλκοόλ συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ατυχημάτων, όπως τροχαία, καθώς και με προβλήματα στη σχολική απόδοση και την κοινωνική συμπεριφορά

Όπως υπογραμμίζει και το ΚΕΘΕΑ, η εφηβεία είναι μια κρίσιμη και «ευάλωτη» περίοδος· η πειραματική χρήση μπορεί να κλιμακωθεί και να επηρεάσει αρνητικά την ανάπτυξη του εγκεφάλου, ενώ συνδέεται και με άλλες ριψοκίνδυνες συμπεριφορές.

Οι επιπτώσεις του αλκοόλ στους εφήβους: Μια αθέατη απειλή

Η κατανάλωση αλκοόλ στην εφηβεία συχνά αντιμετωπίζεται ως “αθώα διασκέδαση” ή ακόμη και ως τελετουργικό ενηλικίωσης. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σκοτεινή και επικίνδυνη.

Οξεία μέθη: «Δεν θα συμβεί σε μένα»

Πολλοί έφηβοι υποτιμούν τον κίνδυνο της οξείας μέθης, θεωρώντας πως «αντέχουν» το ποτό ή πως μπορούν να το ελέγξουν. Δεν είναι σπάνια τα περιστατικά που καταλήγουν στα νοσοκομεία με κωματώδη συμπτώματα, λόγω υπερβολικής κατανάλωσης. Ακόμα και χωρίς νοσηλεία, η υπερβολική χρήση μπορεί να προκαλέσει:

• Απώλεια μνήμης

• Αστάθεια και τάση για έμετο

• Δυσκολία στην ομιλία

• Επιβράδυνση αντιδράσεων

Αλκοόλ, επιθετικότητα και σεξουαλική κακοποίηση

Το αλκοόλ σχετίζεται άμεσα με επιθετικές συμπεριφορές αλλά και περιστατικά σεξουαλικής κακοποίησης. Τα στατιστικά είναι αποκαλυπτικά:

• Το 30% των βίαιων επιθέσεων

• Το 15-20% των σεξουαλικών κακοποιήσεων γίνονται υπό την επήρεια αλκοόλ.

Οι έφηβες κινδυνεύουν περισσότερο, ειδικά σε περιστατικά «βιασμού σε ραντεβού», όπου η κατανάλωση αλκοόλ λειτουργεί ως εργαλείο εξαναγκασμού. Τα θύματα αντιμετωπίζουν μακροχρόνιες συνέπειες όπως:

• Κατάθλιψη

• Αγχώδεις διαταραχές

• Διατροφικές διαταραχές (όπως νευρική ανορεξία)

• Μετατραυματικό στρες

Αισθητική, παχυσαρκία και χρόνια κόπωση

Το αλκοόλ είναι θερμιδικά ισοδύναμο με λίπος, γεγονός που οδηγεί σε αύξηση βάρους, κάτι που επηρεάζει την αυτοεκτίμηση των εφήβων. Παράλληλα:

• Αφυδατώνει το σώμα

• Κάνει το δέρμα να φαίνεται ωχρό και κουρασμένο

• Διαταράσσει τον ύπνο, οδηγώντας σε χρόνια κόπωση

Η πύλη για άλλες ουσίες

Συχνά, η κατανάλωση αλκοόλ αποτελεί το πρώτο βήμα για τη χρήση:

• Χασίς

• Παραισθησιογόνων

• Άλλων παράνομων ουσιών

Η εφηβεία είναι μια περίοδος πειραματισμών, και το αλκοόλ ανοίγει την «πόρτα» σε μεγαλύτερους κινδύνους.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;

Πολλοί γονείς δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν αν το παιδί τους έχει αρχίσει να πειραματίζεται με ουσίες. Η εφηβεία από μόνη της είναι περίοδος αλλαγών. Είναι σημαντικό να αξιοποιούνται οι υπάρχουσες δομές πρόληψης:

• Κέντρα Πρόληψης (ΟΚΑΝΑ & τοπική αυτοδιοίκηση)

• ΚΕΘΕΑ – Προγράμματα συμβουλευτικής

• Γραμμές βοήθειας όπως:

  • 1145 (ΚΕΘΕΑ)

  • ΟΚΑΝΑ

Ενημέρωση με πρόσωπο, όχι με φυλλάδιο

Οι έφηβοι έχουν συχνά την ψευδαίσθηση της «ανοσίας». Πιστεύουν ότι «σε μένα δεν θα συμβεί». Οι γονείς και οι δάσκαλοι χρειάζεται να μιλήσουν ρεαλιστικά, με παραδείγματα, όχι με διάλεξη. Η αφήγηση από συνομήλικους ή πρώην χρήστες έχει πολύ μεγαλύτερη επίδραση από οποιοδήποτε έντυπο υλικό.

Τα σχολεία οφείλουν να οργανώνουν:

• Ομιλίες με ειδικούς

• Βιωματικά εργαστήρια

• Πραγματικές ιστορίες ανθρώπων που επλήγησαν

• αλκοόλ
• έρευνα
• εφηβοι