Έρευνα: Έφηβοι και κάπνισμα στην Ελλάδα: Το κλασικό τσιγάρο και η νέα εξάρτηση του ατμίσματος και οι κρυμμένοι κίνδυνοι

Μια αθόρυβη επανάσταση έχει λάβει χώρα στις συνήθειες των εφήβων παγκοσμίως. Ενώ το παραδοσιακό τσιγάρο υποχωρεί, ένα νέο φαινόμενο, το ηλεκτρονικό τσιγάρο ή “άτμισμα” (vaping), έχει καταλάβει την καθημερινότητά τους, θέτοντας νέα ερωτήματα και προκλήσεις για την υγεία και την κοινωνία. Τι πραγματικά συμβαίνει με το κάπνισμα στους εφήβους σήμερα, ειδικά μετά το 2023; Μια ματιά στις πιο πρόσφατες επιστημονικές έρευνες και τις ανησυχίες των ειδικών αποκαλύπτει μια σύνθετη εικόνα.

Το κάπνισμα στους εφήβους αποτελεί ένα διαχρονικό κοινωνικό και υγειονομικό ζήτημα με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία και την ευημερία των νέων, καθώς και στην κοινωνία στο σύνολό της. Στην Ελλάδα, παρά τις προσπάθειες για την καταπολέμησή του, το φαινόμενο εξακολουθεί να υφίσταται, απαιτώντας συνεχή επαγρύπνηση και αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Η παρούσα έρευνα επιχειρεί να σκιαγραφήσει την έκταση του προβλήματος, να αναλύσει τις αιτίες που οδηγούν τους εφήβους στην καπνιστική συνήθεια, να εξετάσει τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία, να παρουσιάσει τις προσπάθειες πρόληψης και διακοπής, να αναλύσει το νομικό πλαίσιο και την επιβολή των σχετικών κανονισμών στην Ελλάδα και διεθνώς, να διερευνήσει τον ρόλο του κοινωνικού στίγματος και, τέλος, να προτείνει συστάσεις για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση του εφηβικού καπνίσματος στη χώρα.

 

Κατηγορία	Ποσοστό (%)
Έχουν καπνίσει έστω μία φορά	57
Περιστασιακοί καπνιστές	33
Συστηματικοί καπνιστές	21
Έφηβοι που έχουν χρησιμοποιήσει ηλεκτρονικό τσιγάρο	30
Συστηματική χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου	Σημαντικό ποσοστό (χωρίς ακριβή τιμή)

 

Γιατί ξεκινούν το κάπνισμα οι έφηβοι;

Η έναρξη του καπνίσματος στην εφηβεία είναι ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο που επηρεάζεται από μια σειρά αλληλεπιδρώντων παραγόντων. Η πίεση από τους συνομηλίκους αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες, καθώς οι έφηβοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην επιθυμία να ενταχθούν σε μια ομάδα και να γίνουν αποδεκτοί. Η εικόνα του καπνίσματος που προβάλλεται από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ως μια φυσιολογική δραστηριότητα μπορεί επίσης να οδηγήσει τους νέους να το δοκιμάσουν.Επιπλέον, η ύπαρξη καπνιστών στην οικογένεια, όπως οι γονείς ή τα αδέλφια, αυξάνει την πιθανότητα οι έφηβοι να υιοθετήσουν την ίδια συνήθεια.

Ο ρόλος των κοινωνικών μέσων δικτύωσης στην έναρξη του καπνίσματος στους εφήβους φαίνεται να είναι ολοένα και πιο σημαντικός.  Οι έφηβοι εκτίθενται συνεχώς σε εικόνες και περιεχόμενο όπου φίλοι, οικογένεια και διασημότητες καπνίζουν, γεγονός που εξομαλύνει και συχνά εξωραΐζει αυτή τη συμπεριφορά. Η αντίληψη ότι το κάπνισμα είναι μια αποδεκτή, ακόμη και επιθυμητή δραστηριότητα, μπορεί να οδηγήσει τους εφήβους να πιστέψουν λανθασμένα ότι είναι κατάλληλο να κάνουν το ίδιο.  Μάλιστα, έρευνες δείχνουν ότι η έκθεση σε τέτοιου είδους περιεχόμενο αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα έναρξης της χρήσης καπνού. Οι διαφημίσεις στα κοινωνικά μέσα, παρά τους περιορισμούς που υπάρχουν για την άμεση στόχευση ανηλίκων, εξακολουθούν να αποτελούν έναν τρόπο προσέγγισης της νεολαίας από τη βιομηχανία καπνού, ενισχύοντας την επιθυμία για πειραματισμό.  Η τάση των εφήβων να θέλουν να ταιριάξουν με τους συνομηλίκους τους που παρουσιάζονται στα κοινωνικά μέσα να διασκεδάζουν καπνίζοντας, δημιουργεί μια αίσθηση πίεσης και φόβου μήπως μείνουν έξω από την παρέα (#FOMO), ωθώντας τους σε ριψοκίνδυνες επιλογές.

Επιπλέον, ψυχολογικοί παράγοντες όπως το άγχος, η κατάθλιψη  μπορούν να συμβάλουν στην έναρξη του καπνίσματος στην εφηβεία.7 Ορισμένοι έφηβοι στρέφονται στο κάπνισμα ως έναν τρόπο αντιμετώπισης του στρες ή άλλων αρνητικών συναισθημάτων. Η αντίληψη ότι το κάπνισμα μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση του στρες ή στην απώλεια βάρους μπορεί επίσης να οδηγήσει τους νέους στην καπνιστική συνήθεια.

Τέλος, κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες φαίνεται να παίζουν έναν σημαντικό ρόλο στην επικράτηση του εφηβικού καπνίσματος.  Έφηβοι από οικογένειες με χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο (χαμηλότερη εκπαίδευση και εισόδημα γονέων) είναι πιο πιθανό να καπνίζουν. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε αυξημένο άγχος, λιγότερη πρόσβαση σε πόρους και διαφορετικές κοινωνικές νόρμες.

Μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία

Η έναρξη του καπνίσματος στην εφηβεία έχει σοβαρές και μακροχρόνιες επιπτώσεις στην υγεία, που εκτείνονται πολύ πέρα από την άμεση υγεία του νεαρού καπνιστή. Η περίοδος αυτή είναι κρίσιμη, καθώς η έκθεση σε παράγοντες κινδύνου στην πρώιμη ζωή μπορεί να οδηγήσει σε χρόνιες ασθένειες στην ενήλικη ζωή.

Ο εθισμός στη νικοτίνη αποτελεί μια από τις πιο άμεσες και σοβαρές συνέπειες του εφηβικού καπνίσματος.  Η έναρξη του καπνίσματος στην εφηβεία είναι πολύ πιθανότερο να οδηγήσει σε σοβαρό εθισμό στη νικοτίνη σε σύγκριση με την έναρξη σε μεγαλύτερη ηλικία.  Οι έφηβοι μπορεί να εμφανίσουν συμπτώματα στέρησης ακόμη και μετά από ελάχιστη έκθεση στη νικοτίνη.14

Σε καρδιαγγειακό επίπεδο, η αθηροσκλήρωση, η υποκείμενη αιτία πολλών καρδιαγγειακών παθήσεων στην ενήλικη ζωή, έχει τις ρίζες της στην νεαρή ηλικία, και το κάπνισμα επιταχύνει αυτή τη διαδικασία.  Μελέτες δείχνουν ότι η χρήση καπνού στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή συμβάλλει στην πρώιμη αθηροσκλήρωση της κοιλιακής αορτής.  Η μακροχρόνια καπνιστική συνήθεια μπορεί επίσης να οδηγήσει σε δυσμενές λιπιδαιμικό προφίλ και αντίσταση στην ινσουλίνη.

Όσον αφορά το αναπνευστικό σύστημα, το ενεργητικό κάπνισμα κατά την παιδική και εφηβική ηλικία μπορεί να επιβραδύνει τον ρυθμό ανάπτυξης των πνευμόνων και να μειώσει το επίπεδο της μέγιστης πνευμονικής λειτουργίας που επιτυγχάνεται, αυξάνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας (ΧΑΠ) στην ενήλικη ζωή.  Επιπλέον, το κάπνισμα στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή συνδέεται με αυξημένη συχνότητα εμφάνισης, επιμονή και υποτροπή συμπτωμάτων συριγμού και μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη άσθματος σε ευαίσθητα άτομα.  Έφηβοι που ξεκινούν το κάπνισμα πριν από την ηλικία των 15 ετών έχουν τέσσερις φορές περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο του πνεύμονα σε σύγκριση με όσους ξεκινούν στα 25 ή αργότερα.

Αν και οι διάφορες μορφές καρκίνου που προκαλούνται από τη χρήση καπνού συνήθως εκδηλώνονται στην ενήλικη ζωή, η διάρκεια του καπνίσματος, η οποία σχετίζεται άμεσα με την ηλικία έναρξης, αποτελεί έναν ισχυρό καθοριστικό παράγοντα κινδύνου για πολλούς καρκίνους.  Οι μηχανισμοί που οδηγούν στον καρκίνο ενεργοποιούνται με την έναρξη του ενεργητικού καπνίσματος, ανεξάρτητα από την ηλικία.

Επιπλέον, η γρήγορη έναρξη του καπνίσματος στην εφηβεία συνδέεται με τη χρήση και άλλων ουσιών και αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης διαταραχών χρήσης πολλαπλών ουσιών.

Προγράμματα πρόληψης και διακοπής

Η αντιμετώπιση του εφηβικού καπνίσματος απαιτεί μια συντονισμένη προσέγγιση που περιλαμβάνει προγράμματα πρόληψης και διακοπής τόσο στο σχολικό όσο και στο κοινοτικό επίπεδο.

Τα σχολικά προγράμματα πρόληψης του καπνίσματος έχουν δείξει μικτά αποτελέσματα, αλλά πιο ολοκληρωμένες μετα-αναλύσεις υποδεικνύουν ότι μπορούν να έχουν σημαντικές και πρακτικές επιδράσεις τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα, ιδίως εάν είναι διαδραστικά, εστιάζουν στις κοινωνικές επιρροές και τις κοινωνικές δεξιότητες, περιλαμβάνουν 15 ή περισσότερες συνεδρίες και παράγουν σημαντικά βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα. Προγράμματα που συνδυάζουν την εκπαίδευση κοινωνικής ικανότητας (π.χ., δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων) με την εκπαίδευση για τις κοινωνικές επιρροές (π.χ., δεξιότητες διαχείρισης της πίεσης από τους συνομηλίκους) έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικά στη μείωση του καπνίσματος στους νέους.

 Επιβολή των κανονισμών για το κάπνισμα ανηλίκων

Στην Ελλάδα, η πώληση καπνού σε άτομα κάτω των 18 ετών είναι παράνομη, αλλά η επιβολή του νόμου έχει ιστορικά υπάρξει χαλαρή, ιδίως στα περίπτερα  Ωστόσο, η ελληνική κυβέρνηση έχει πρόσφατα (αρχές 2025) ανακοινώσει αυστηρότερα μέτρα για την καταπολέμηση της πώλησης αλκοόλ και καπνού σε ανηλίκους. Τα προτεινόμενα μέτρα περιλαμβάνουν την ποινικοποίηση της πώλησης καπνού σε ανηλίκους, την υποχρεωτική επίδειξη ταυτότητας, την επιβολή αυστηρότερων κυρώσεων (συμπεριλαμβανομένου του προσωρινού κλεισίματος των καταστημάτων) και τη δημιουργία ενός νέου τμήματος στον Εθνικό Οργανισμό Δημόσιας Υγείας (ΕΟΔΥ) για την παρακολούθηση και την επιβολή των αναθεωρημένων νόμων.

Η αποτελεσματική επιβολή των νόμων για το κάπνισμα ανηλίκων αντιμετωπίζει προκλήσεις παγκοσμίως, ιδίως στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, λόγω των εκτεταμένων άτυπων δικτύων διανομής, των χαλαρών κοινωνικών κανόνων, των υψηλών ποσοστών καπνίσματος στους ενήλικες και των περιορισμένων πόρων. Ακόμη και σε χώρες υψηλού εισοδήματος, η ανεπαρκής χρηματοδότηση και οι χαλαρές κυρώσεις μπορούν να υπονομεύσουν την αποτελεσματικότητα των νόμων.

Οι διεθνείς βέλτιστες πρακτικές για την επιβολή των νόμων για το κάπνισμα ανηλίκων περιλαμβάνουν μια πολυδιάστατη προσέγγιση. Βασικά στοιχεία περιλαμβάνουν την αύξηση της ελάχιστης νόμιμης ηλικίας αγοράς καπνού στα 21 έτη (Tobacco 21), την εφαρμογή ολοκληρωτικών απαγορεύσεων στη διαφήμιση και την προβολή καπνού, συμπεριλαμβανομένων των διαδικτυακών πλατφορμών και των σημείων πώλησης, τη δημιουργία ισχυρών συστημάτων αδειοδότησης λιανικής πώλησης καπνού με σημαντικές κυρώσεις για παραβιάσεις (συμπεριλαμβανομένης της αναστολής ή ανάκλησης της άδειας), τη διενέργεια τακτικών και επαρκώς χρηματοδοτούμενων ελέγχων συμμόρφωσης (χρησιμοποιώντας μεθόδους όπως οι μυστικές αγορές) και την παροχή δημόσιας εκπαίδευσης και κατάρτισης για τους εμπόρους. Η εμπειρία χωρών όπως η Φινλανδία, όπου έχει απαγορευτεί η πώληση καπνού από αυτόματους πωλητές, υπογραμμίζει την αποτελεσματικότητα συγκεκριμένων μέτρων.

Νομοθεσία και εφαρμογή στην Ελλάδα

Η ελληνική πολιτεία έκανε βήματα:

• Απαγόρευση πώλησης καπνού σε κάτω των 18

•  Νέα μέτρα 2025: υποχρεωτική ταυτότητα, πρόστιμα, λουκέτο καταστημάτων

•  Δημιουργία τμήματος στον ΕΟΔΥ για εποπτεία

Ωστόσο, παραμένουν τεράστια κενά στην επιβολή, ειδικά σε περίπτερα και μικρές επιχειρήσεις.

 Τι κάνουν άλλες χώρες;

• Η Φινλανδία απαγόρευσε την πώληση από αυτόματους πωλητές.
• Οι ΗΠΑ καθιέρωσαν το Tobacco 21 (νόμιμη ηλικία αγοράς στα 21).
• Η Νέα Ζηλανδία επενδύει σε ανώνυμες επιθεωρήσεις συμμόρφωσης.
• Οι καλές πρακτικές βασίζονται σε πολυδιάστατη στρατηγική: νομοθεσία, εκπαίδευση, ποινές, δημόσια ενημέρωση.

Τα τελευταία χρόνια, το ηλεκτρονικό τσιγάρο φαίνεται να αντικαθιστά το παραδοσιακό κάπνισμα στους εφήβους – όχι ως λύση, αλλά ως μια νέα, ύπουλη μορφή εξάρτησης.

Η εισβολή του «ατμίσματος» στην καθημερινότητα των εφήβων προβάλλεται συχνά ως μια πιο «υγιεινή» ή λιγότερο επικίνδυνη εναλλακτική σε σχέση με το κλασικό κάπνισμα. Παρουσιάζεται με ελκυστικές συσκευασίες, φρουτένιες γεύσεις και έντονη διαδικτυακή προώθηση, δημιουργώντας μια εικόνα lifestyle αντικειμένου και όχι ενός εξαρτησιογόνου προϊόντος. Ωστόσο, η επιστημονική κοινότητα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου.

Πλήθος μελετών αναδεικνύουν τις βλαβερές επιπτώσεις του ηλεκτρονικού τσιγάρου τόσο στη σωματική όσο και στην ψυχική υγεία των εφήβων, με τη νικοτίνη να παραμένει το βασικό κοινό στοιχείο ανάμεσα στο παλιό και το «νέο» κάπνισμα. Η εθιστική της φύση, ιδίως σε νεαρούς οργανισμούς, μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωση, την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη και τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Οι αριθμοί είναι αμείλικτοι: σύμφωνα με πρόσφατες ευρωπαϊκές και ελληνικές έρευνες, το ποσοστό των εφήβων που δοκιμάζουν ή χρησιμοποιούν τακτικά ηλεκτρονικό τσιγάρο αυξάνεται με ανησυχητικό ρυθμό. Το 2023, πάνω από το 30% των μαθητών Λυκείου στην Ελλάδα δήλωσαν ότι έχουν χρησιμοποιήσει έστω και μία φορά ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ σημαντικό ποσοστό το χρησιμοποιεί συστηματικά, ακόμα και μέσα στο σχολικό περιβάλλον.

Σε μια εποχή που η πρόληψη και η προαγωγή της υγείας οφείλουν να βρίσκονται στο επίκεντρο της εκπαιδευτικής και κοινωνικής πολιτικής, το «άτμισμα» απειλεί να δημιουργήσει μια νέα γενιά εξαρτημένων, αυτή τη φορά κάτω από την ψευδαίσθηση της «ασφάλειας» και της «τεχνολογικής προόδου».

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πως η νικοτίνη παραμένει νικοτίνη – είτε εισπνέεται μέσω ενός καμένου φίλτρου, είτε με αρωματισμένο ατμό. Και οι συνέπειες, δυστυχώς, τις περισσότερες φορές γίνονται ορατές όταν είναι ήδη αργά.

Σοβαρή πρόκληση για την δημόσια υγεία

Το εφηβικό κάπνισμα στην Ελλάδα εξακολουθεί να αποτελεί μια σοβαρή πρόκληση για τη δημόσια υγεία, με σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία και την ευημερία των νέων. Η έρευνα καταδεικνύει ότι η έναρξη του καπνίσματος στην εφηβεία συνδέεται με σοβαρούς μακροπρόθεσμους κινδύνους για την υγεία, συμπεριλαμβανομένου του εθισμού, των καρδιαγγειακών και αναπνευστικών παθήσεων και του καρκίνου. Η αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος απαιτεί μια συντονισμένη και ολοκληρωμένη προσέγγιση που περιλαμβάνει την ενίσχυση της νομοθεσίας και της επιβολής της, την εφαρμογή αποτελεσματικών προγραμμάτων πρόληψης και διακοπής, την αντιμετώπιση των κοινωνικών και ψυχολογικών παραγόντων που οδηγούν στην έναρξη του καπνίσματος, και τη συνεχή παρακολούθηση και αξιολόγηση των προσπαθειών. Μόνο μέσω μιας συλλογικής  προσπάθειας από τις οικογένειες, τα σχολεία, τις κοινότητες και την κυβέρνηση μπορεί να επιτευχθεί ένα μέλλον χωρίς καπνό για τις επόμενες γενιές στην Ελλάδα.

 

• άτμισμα
• Ηλεκτρονικό τσιγάρο
• τσιγάρο