Εθισμός και επιπτώσεις των Social Media στους εφήβους: Η κοινωνιολογική προσέγγιση και η «γλώσσα» των αριθμών

Οι έφηβοι σήμερα έχουν μια μοναδική εμπειρία ανάπτυξης μέσα από τη συνεχή σύνδεση στα social media. Οι πλατφόρμες αυτές, όπως το Instagram, το TikTok, και το Snapchat, διαμορφώνουν τις κοινωνικές και προσωπικές τους σχέσεις, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν με τον κόσμο. Στην εποχή των “like” και των “followers”, τα social media παίζουν έναν διττό ρόλο: προσφέρουν ευκαιρίες για αυτοέκφραση και δημιουργικότητα, ενώ ταυτόχρονα ενδέχεται να οδηγήσουν σε ανησυχίες και άγχος.

Οι σχέσεις των εφήβων με τα social media έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους, επηρεάζοντας την κοινωνική τους ζωή και την ψυχολογική τους ανάπτυξη.  Επιπλέον, η έκθεση σε περιεχόμενο που προβάλλει μη ρεαλιστικά πρότυπα μπορεί να οδηγήσει σε άγχος και συγκρίσεις. Επομένως, είναι σημαντικό να ενισχυθεί η εκπαίδευση γύρω από τη σωστή και υγιή χρήση των social media, προκειμένου να προάγεται η ευεξία των εφήβων και η ουσιαστική επικοινωνία με τους γύρω τους.

Η σχέση των εφήβων με τα social media είναι πολύπλοκη και έχει απασχολήσει σημαντικά την επιστημονική κοινότητα. Οι έρευνες δείχνουν ότι η συνεχής χρήση των social media μπορεί να έχει επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, με αυξημένο κίνδυνο για κατάθλιψη, άγχος και διαταραχές ύπνου, ιδιαίτερα όταν οι έφηβοι αφιερώνουν πάνω από τρεις ώρες ημερησίως σε αυτές τις πλατφόρμες.

Η Πατρίτσια Γερακοπούλου αναλύει τις προκλήσεις και τις συνέπειες της χρήσης των social media στους εφήβους, τονίζοντας τις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις και προτείνοντας τρόπους αντιμετώπισης.

1. Πότε η χρήση των social media από έναν έφηβο θεωρείται κατάχρηση και ποιες είναι οι πιθανές συνέπειες στην ψυχική και σωματική υγεία;
Μιλάμε συνήθως για κακή χρήση ή εθισμό όταν κάτι μας γίνεται απολύτως απαραίτητο προκειμένου να αλλάξει η ψυχική μας κατάσταση, το έχουμε ανάγκη για να νιώσουμε καλύτερα ή για να αποφύγουμε την αίσθηση ότι μια απόγνωση απειλεί να μας κυκλώσει και ότι δεν θα καταφέρουμε να αναμετρηθούμε μαζί της
μόνοι. Ειδικά στην εφηβεία, ο ψηφιακός κόσμος μπορεί να προσφέρει μια παρηγοριά στον έφηβο που νιώθει απομονωμένος ή μη αποδεκτός στο σχολικό περιβάλλον (και όχι μόνο). Μπορεί επίσης να προσφέρει ανακούφιση, αλλά και αρκετές “λύσεις” ταυτότητας στο πλαίσιο των ραγδαίων αλλαγών που λαμβάνουν χώρα κατά το αναπτυξιακό αυτό στάδιο: παρέχει ένα κολλάζ εικόνων/ανακλαστικών επιλογών που κατασκευάζουν ένα προσωπείο που αισθάνεται ότι μπορεί να ελέγξει, σε μια ηλικία που η αναζήτηση ενός εαυτού αποτελεί βασική μέριμνα και που όλα μοιάζουν εκτός ελέγχου.

Στην εποχή μας τα όρια ανάμεσα στο εντός (μέσα στον νου μας, αλλά και μέσα στο “δωμάτιο” με τις νέες τεχνολογίες και τα ψηφιακά μέσα) και στο έξω (μια ολοένα πιο πιεστική πραγματικότητα) αρχίζουν να μη διακρίνονται τόσο καθαρά. Επίσης, τα social media προσφέρουν εργαλεία και εφαρμογές που καλλιεργούν μια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας, αλλά και ταύτισης με έναν ψευδή εαυτό: εκεί νομίζουμε ότι μπορούμε να ελέγξουμε το πώς μας βλέπει ο άλλος, να τον πείσουμε να μας αποδεχτεί, να αισθανθούμε ότι είμαστε αρεστοί, ότι αγγίζουμε αυτό που θεωρούμε σπουδαίο. Επίσης, εκεί έχουμε κάπως την ψευδαίσθηση ότι “είμαστε μαζί” αχώριστοι αδιαλείπτως, συμβιωτικά… Στο τέλος ο κίνδυνος είναι να γίνουμε αυτός ο “ψευδής” εαυτός: να βγούμε έξω στον κόσμο σαν να μην υπάρχει κανένας άλλος, σαν όλοι να είναι απλά καθρέφτες της ιδανικής ψηφιακής προβιάς μας. Καταλαβαίνουμε πόσο ευάλωτοι είναι οι έφηβοι σε μια ηλικία όπου η κατασκευή ενός εαυτού αποτελεί επιτακτικό καθήκον, αλλά και σε μια εποχή που έχει βάλει πολύ ψηλά στην  πυραμίδα των αξιών της ναρκισσιστικά ιδεώδη: την επιτυχία, το εύκολο χρήμα, μια αλλοιωμένη εικόνα για το σώμα, ενώ το νόημα υπολείπεται.

2. Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα σημάδια ότι η χρήση των social media επηρεάζει αρνητικά την ψυχική υγεία των εφήβων;
Φαντάζομαι ανησυχητικό σημάδι στη ζωή των εφήβων είναι αυτό που αποτελεί σημάδι απελπισίας στη ζωή μας σε κάθε ηλικία: η ψυχική ένδεια, η αδιαφορία για αυτό που δηλώνει παρών με νου και σώμα, η απουσία δημιουργικότητας…. Όλα αυτά μπορεί να πάρουν και άλλες μορφές, πιο τυπικές. Συχνά προβλήματα με τον
ύπνο είναι πιο εύκολο να παρατηρηθούν από τους οικείους ως ανησυχητικές εκδηλώσεις. Είναι μια άυπνη γενιά αυτή, λένε.

3. Πώς μπορούν να αντιδράσουν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί όταν ένας έφηβος εκδηλώνει επιθετική συμπεριφορά μέσω των social media;
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν υφίστανται αποκομμένα από την κοινωνική πραγματικότητα ή ως ένας χώρος περίκλειστος και ανεξάρτητος από αυτό που συμβαίνει ευρύτερα στον κόσμο. Από την άλλη ο έφηβος δεν είναι ένας “παθητικός δέκτης” εκτεθειμένος στις αρνητικές επιδράσεις των μέσων (ίσως ήταν μια πιο
παλιά “ντετερμινιστική” ιδέα αυτή), αντιθέτως ετοιμάζεται να βγει στην (ούτως ή άλλως εμμονική με τον ανταγωνισμό και την κυριαρχία) αρένα της σύγχρονης κοινωνικής ύπαρξης και δράσης “οπλισμένος” με ό,τι του παρέχεται (πρότυπα, αξίες, ιδέες, πρακτικές, συνήθειες…). Οπλίζεται με ό,τι του δίνουμε εμείς “οι μεγάλοι”
δηλαδή… Η σχέση των εφήβων με τα ΜΚΔ (όπως και με οτιδήποτε ψυχοκοινωνικά “φορτισμένο”) είναι περισσότερο μια σχέση αλληλοτροφοδότησης που εμπλέκει ποικίλους παράγοντες και πολύπλοκες διεργασίες που έχουν να κάνουν με την κατασκευή της κοινωνικής πραγματικότητας (μια “σούπα” που όλοι μαζί φτιάχνουμε και όλοι μαζί τρώμε, όμως τα μέσα κατέχουν κεντρικό ρόλο γιατί όπως έλεγε ο Μακ Λούαν, διαμορφώνουν τις κοινωνικές μας σχέσεις. Αφορά όμως και διαδικασίες προβολής αυτού που είναι “μέσα”  (του ψυχικού), αλλά και ενδοβολής αυτού που είναι “έξω” της “πραγματικότητας”. Πολύ πριν φτάσουμε να αναρωτιόμαστε πώς πρέπει να αντιδράσουν οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί όταν η βία εκδηλώνεται σε ένα πεδίο της ζωής των εφήβων, θα ήταν ίσως πιο στοχευμένο στην καρδιά του
ζητήματος, να επενδύσουμε πρώτα οι ίδιοι σε μια διεργασία νοηματοδότησης και αναστοχασμού, να επενδύσουμε στην ψυχική και κοινωνική επεξεργασία της βίας που υπάρχει παντού (μέσα στην κοινωνία, στις οικογένειες, μέσα στο νου μας) και η οποία μέρα με την ημέρα, στιγμή με τη στιγμή μοιάζει να φουσκώνει
σαν μπαλόνι που είναι έτοιμο να εκραγεί: σε κάθε περίπτωση οι πιο “μικροί” και ανυποψίαστοι είναι εκείνοι που θα υποστούν τις συνέπειες αυτής της έκρηξης ακόμη και όταν οι ρόλοι θύτη/θύματος εναλλάσσονται ή συγχέονται. Τα ΜΚΔ παρέχουν ένα μέσο, μια περιοχή αρκετά φιλόξενη για μια ύπαρξη που μοιάζει να
καλλιεργείται και να επιβάλλεται σήμερα σε όλα τα πεδία (τόσο στο δρόμο των ενηλίκων, όσο και στο σχολείο των παιδιών): αυτή του ανεξέλεγκτου “θέλω” χωρίς εμπόδια, όπου τα όρια και ο σεβασμός στον άλλο είναι πολύ πιο χαλαρά και ευάλωτα. Ειδικά, στα social media αυτός ο “ψηφιακός άλλος” είναι και δεν είναι εκεί,
έχει και δεν έχει σώμα, συμμετέχοντας σε ένα παιχνίδι εφήμερου αντικατοπτρισμού περισσότερο και όχι σε σχέσεις με όντα έξω από εμένα, που απαιτούν ουσιαστική αναγνώριση και σεβασμό. Όμως είναι μεγάλο βάρος να μεταθέτουμε εξ ολοκλήρου στα παιδιά κάτι που είναι πρώτα απ’ όλα σύμπτωμα των μεγάλων.

4. Ποιες είναι οι ευθύνες των πλατφορμών social media στην προστασία των εφήβων από κακοποίηση και επιθετική συμπεριφορά; Είναι επαρκή τα μέτρα ασφάλειας;
Αυτήν την ερώτηση φοβάμαι ότι δεν μπορώ να την απαντήσω. Ίσως οι σκέψεις που προηγήθηκαν να δίνουν ένα πλαίσιο για προβληματισμό σε ό,τι αφορά ενδεχομένως ένα παιχνίδι χειραγώγησης που εκμεταλλεύεται ένα κομμάτι μέσα μας που είναι μάλλον σκοτεινό και αδηφάγο (έτοιμο να καταβροχθίσει ηδονοβλεπτικά και
εκφορτιστικά φθηνές ειδήσεις, κουτσομπολιά, ψέμα, βία), ενώ δεν εμφανίζεται διατεθειμένο να επεξεργαστεί αυτό που είναι εγωιστικό ή επιθετικό εντός και να αναζητήσει πιο δημιουργικές λύσεις. Φαντάζομαι ότι η τεχνολογία μπορεί να εξασφαλίσει ασφαλιστικές δικλείδες, όμως ποια είναι άραγε η ειλικρινής πρόθεση σε
έναν κόσμο που κινείται από τον κύκλο της παραγωγής και του κέρδους; Προσχηματικά βεβαίως ακούμε να λαμβάνονται “μέτρα” και μάλιστα αυστηρά με κυρώσεις κλπ. Τα όρια με μορφή τιμωρίας έρχονται κάπως αργά να αντισταθμίσουν την έλλειψη ορίων και το χάος μέσα μας. Όμως πώς να σκεφτεί κανείς, και να
αντισταθεί στις ευκαιρίες βίαιης εκτόνωσης που παρέχουν συχνά τα μέσα, όταν αποφασίζεται θεσμικά ότι δεν χρειάζεται να σκέφτεται πλέον π,χ, όταν καταργούνται μαθήματα όπως η Κοινωνιολογία, περιορίζονται οι ευκαιρίες για διάλογο και πραγματική γνώση, απομακρυνόμαστε ολοένα περισσότερο από την ιδέα ότι
είμαστε ψυχοκοινωνικά όντα με σώμα κ.α.

Οταν μιλούν οι αριθμοί

Οι ψυχολογικές συνέπειες της χρήσης των social media έχουν μελετηθεί εκτενώς. Έρευνες δείχνουν ότι οι έφηβοι που περνούν πολλές ώρες σε αυτές τις πλατφόρμες μπορεί να αντιμετωπίζουν αυξημένο άγχος και κατάθλιψη. Οι λόγοι περιλαμβάνουν την έλλειψη πραγματικής επαφής και τη διαρκή πίεση να ανταποκρίνονται σε πρότυπα που προβάλλονται μέσα από τα social media.

Η υπερβολική χρήση των social media έχει συνδεθεί με υψηλότερα ποσοστά εφηβικής κατάθλιψης. Έρευνες δείχνουν ότι οι συνεχείς αλληλεπιδράσεις και η εκτεταμένη έκθεση σε αρνητικό περιεχόμενο, όπως το cyberbullying, αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης ψυχολογικών προβλημάτων. Περίπου το 25% των εφήβων έχουν αναφέρει συμπτώματα εξάρτησης από τα social media, με σημάδια όπως διαρκής ανάγκη ελέγχου των αναρτήσεων και των “like”. Το 45% των εφήβων δήλωσαν ότι συγκρίνονται συχνά με τους φίλους ή τους influencers που παρακολουθούν, κάτι που έχει οδηγήσει σε χαμηλή αυτοεκτίμηση. Παρά τις αρνητικές πτυχές, το 55% των εφήβων θεωρούν ότι τα social media τους βοήθησαν να κάνουν νέες φιλίες ή να ενισχύσουν τις υπάρχουσες.

Υπάρχουν αρκετές ποσοτικές έρευνες στην Ελλάδα που εξετάζουν τη σχέση των εφήβων με τα social media, κυρίως από φορείς όπως η ΕΛΣΤΑΤ, το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ), και διάφορα πανεπιστήμια. Εδώ είναι κάποια πιο λεπτομερή στοιχεία από αυτές τις μελέτες:

Η πανελλήνια έρευνα, του Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής ΕΠΙΨΥ για τις συμπεριφορές υγείας των εφήβων διεξάγεται κάθε τέσσερα χρόνια από το 1998 και αφορά μαθητές ηλικίας 11,5, 13,5 και 15,5 ετών. Τα δεδομένα δείχνουν ότι περίπου το 14% των εφήβων εμφανίζουν “προβληματική χρήση” των social media, δηλαδή υπερβολική χρήση που επηρεάζει αρνητικά την καθημερινή τους ζωή και ψυχική υγεία. Το ποσοστό αυτό είναι υψηλότερο στις ηλικίες των 13-14 ετών και πιο συχνό στα κορίτσια, που αναφέρουν περισσότερα συναισθήματα άγχους και δυσαρέσκειας λόγω των social media​.

Η Πατρίτσια Γερακοπούλου αναλύει τις προκλήσεις και τις συνέπειες της χρήσης των social media στους εφήβους, τονίζοντας τις ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις και προτείνοντας τρόπους αντιμετώπισης.

Συμμετοχή της Ελλάδας στη διεθνή μελέτη HBSC (Health Behaviour in School-aged Children)

Η μελέτη αυτή περιλαμβάνει 43 χώρες και διερευνά τη συμπεριφορά εφήβων σε σχέση με την υγεία. Η Ελλάδα συμμετείχε με περίπου 6.250 μαθητές, με τα στοιχεία να δείχνουν ότι πάνω από το ένα τρίτο των εφήβων χρησιμοποιούν τα social media για επικοινωνία καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η συνεχής επαφή μέσω social media αντικαθιστά σε μεγάλο βαθμό την πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων​.

Ακαδημαϊκή απόδοση και χρήση Social Media

Μελέτη από το Πανεπιστήμιο Πειραιά κατέγραψε ότι οι μαθητές που αφιερώνουν πάνω από 5 ώρες την ημέρα στα social media τείνουν να έχουν χαμηλότερες επιδόσεις στο σχολείο. Αυτό αποδίδεται στο γεγονός ότι η υπερβολική χρήση επηρεάζει τον ύπνο και τον χρόνο μελέτης, ενώ προκαλεί και ψυχολογική κόπωση​.

Εθισμός στα Social Media

Στοιχεία από έρευνες δείχνουν ότι το 9-10% των Ελλήνων εφήβων εμφανίζει σημάδια εθισμού, δηλαδή αδυναμία περιορισμού της χρήσης των social media και έντονη ανάγκη για σύνδεση. Αυτές οι συμπεριφορές σχετίζονται με την προσπάθεια “απόδρασης” από αρνητικά συναισθήματα, όπως η ανία ή το άγχος​(

• social media
• ΕΠΙΨΥ
• έρευνα
• εφηβοι