Φανάρι: Ιστορική κοινή δήλωση Βαρθολομαίου – Πάπα Λέοντα ΙΔ’ για την ενότητα των Χριστιανών και κοινό Πάσχα

Μια ιστορική κοινή διακήρυξη που μπορεί να αποδειχθεί ορόσημο για τις σχέσεις ανάμεσα στην Ορθόδοξηκαι τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία υπεγράφη στο Φανάρι από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο και τον Πάπα Λέοντα ΙΔ΄. Στο κείμενο, το οποίο έχει σαφές θεολογικό αλλά και έντονο συμβολικό βάρος, οι δύο Προκαθήμενοι θέτουν στο επίκεντρο την ενότητα των Χριστιανών, τον θεολογικό διάλογο και τη μόνιμη καθιέρωση κοινής ημερομηνίας Πάσχα.

Ιστορική στιγμή στο Φανάρι – Ένα βήμα πέρα από την τυπική συνύπαρξη

Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στην προτεραία της εορτής του Αγίου Ανδρέα του Πρωτοκλήτου, προστάτη του Οικουμενικού Πατριαρχείου, προσδίδοντας στην κοινή διακήρυξη επιπλέον θεολογικό και εκκλησιολογικό βάθος. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ μιλούν για ένα γεγονός «χάριτος», τονίζοντας ότι δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη τυπική δήλωση καλής θέλησης, αλλά για συνέχιση μιας πορείας η οποία έχει ως στόχο την αποκατάσταση της πλήρους εκκλησιαστικής κοινωνίας.

Οι δύο ηγέτες υπογραμμίζουν ότι η ενότητα των Χριστιανών δεν είναι απλό προϊόν διπλωματικών κινήσεων ή ανθρώπινων διαβουλεύσεων, αλλά δώρο του Θεού, το οποίο όμως προϋποθέτει διαρκή προσπάθεια, προσευχή και ανοιχτή καρδιά από κληρικούς, μοναχούς και λαϊκούς. Σε αυτό το πλαίσιο, καλούν τους πιστούς να επιζητήσουν με ειλικρίνεια την εκπλήρωση της ευαγγελικής προσευχής «ἵνα πάντες ἓν ὦσι».

Η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος και η Νίκαια ως πυξίδα ενότητας

Κεντρική αναφορά της διακήρυξης αποτελεί η 1700ή επέτειος της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου της Νικαίας (325 μ.Χ.), η οποία τιμάται αυτές τις ημέρες. Ο Πατριάρχης και ο Πάπας χαρακτηρίζουν τον εορτασμό ως «εξαίρετη στιγμή Χάριτος», υπενθυμίζοντας ότι η Σύνοδος της Νικαίας δεν ήταν μόνο ένα ιστορικό γεγονός, αλλά έκφραση της Θείας Πρόνοιας υπέρ της ενότητας της Εκκλησίας.

Οι δύο Προκαθήμενοι θυμίζουν ότι στη Νίκαια θεμελιώθηκε το Δόγμα της Πίστεως και διατυπώθηκε η Ομολογία για τον Υιό του Θεού, “Θεό αληθινό εκ Θεού αληθινού, ομοούσιο τω Πατρί”. Σε μια εποχή που οι σύγχρονες προκλήσεις –πόλεμοι, κρίσεις, κοινωνικές εντάσεις– απειλούν την ανθρώπινη συνοχή, η αναφορά στη Νίκαια λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η κοινή πίστη μπορεί να γίνει βάση για κοινή μαρτυρία και συνεργασία.

Προς μόνιμη κοινή ημερομηνία Πάσχα – Από τη σύμπτωση στην απόφαση

Ένα από τα πιο ουσιαστικά και ταυτόχρονα περισσότερο «χειροπιαστά» σημεία της διακήρυξης αφορά το Πάσχα. Ο Πατριάρχης και ο Πάπας εκφράζουν ευγνωμοσύνη για το γεγονός ότι φέτος όλοι οι Χριστιανοί γιόρτασαν την Ανάσταση την ίδια ημέρα, επισημαίνοντας πως αυτή η σύμπτωση δεν πρέπει να παραμείνει απλώς μια όμορφη εξαίρεση.

Στο κείμενο διατυπώνεται με σαφήνεια η επιθυμία για μόνιμη κοινή ημερομηνία εορτασμού του Πάσχα κάθε χρόνο, κάτι που θα έχει τεράστια εκκλησιαστική, πνευματική αλλά και συμβολική σημασία:

• θα καταργούσε μια από τις πιο ορατές εκφάνσεις του διχασμού μεταξύ Ορθοδόξων και Καθολικών,
• θα ενίσχυε την κοινή μαρτυρία της Ανάστασης στον σύγχρονο κόσμο,
• θα άνοιγε τον δρόμο για ακόμη βαθύτερη συνεργασία σε ποιμαντικό και θεολογικό επίπεδο.

Δεν πρόκειται απλώς για ένα τεχνικό ή ημερολογιακό ζήτημα, αλλά για σύμβολο ενότητας. Γι’ αυτό και γίνεται έκκληση ώστε όλες οι Εκκλησίες να δεσμευθούν, «ἐν πάσῃ σοφίᾳ καὶ συνέσει πνευματικῇ», σε μια διαδικασία που θα οδηγήσει σε κοινό εορτασμό της Ανάστασης.

Συνέχεια μιας πορείας 60 ετών – Από την άρση των αναθεμάτων στην εμβάθυνση του διαλόγου

Η κοινή διακήρυξη δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Οι δύο Προκαθήμενοι συνδέουν ευθέως το σημερινό βήμα με τη 60ή επέτειο της ιστορικής κοινής διακήρυξης του Πάπα Παύλου Στ΄ και του Πατριάρχη Αθηναγόρα (1965), με την οποία εξαλείφθηκαν τα αναθέματα του 1054.

Υπενθυμίζουν ότι τότε τέθηκε το θεμέλιο για μια νέα εποχή στις σχέσεις Ρώμης – Φαναρίου, «σε πνεύμα εμπιστοσύνης, εκτίμησης και αμοιβαίας ευσπλαχνίας». Σήμερα, η νέα κοινή δήλωση έρχεται ως συνέχεια και εμβάθυνση αυτής της πορείας, ανανεώνοντας τη δέσμευση:

• στην Διεθνή Μικτή Επιτροπή Θεολογικού Διαλόγου Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών,
• στις αδελφικές επαφές και τις κοινές πρωτοβουλίες,
• στην προώθηση μιας “πλήρους κοινωνίας πίστεως, αδελφικής συμφωνίας και μυστηριακού βίου”, όπως αυτή που υπήρχε κατά την πρώτη χιλιετία της Εκκλησίας.

Παράλληλα, οι δύο ηγέτες απευθύνουν μήνυμα και προς όσους, εντός των Εκκλησιών τους, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν με καχυποψία ή και εχθρότητα κάθε μορφή διαλόγου: καλούνται να ακούσουν «τί τὸ Πνεῦμα λέγει ταῖς Ἐκκλησίαις» στις σημερινές ιστορικές συνθήκες.

Κατηγορηματικό “όχι” στη βία στο όνομα του Θεού

Ιδιαίτερο βάρος αποκτά το τμήμα της διακήρυξης που αφορά την ειρήνη στον κόσμο και τη χρήση της θρησκείας για τη δικαιολόγηση της βίας. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος και ο Πάπας Λέων ΙΔ΄:

• εκφράζουν βαθιά ανησυχία για τις πολεμικές συγκρούσεις και τις ανθρώπινες τραγωδίες που εκτυλίσσονται σε πολλές περιοχές,
• καλούν τους πολιτικούς και κρατικούς ηγέτες να κάνουν «κάθε δυνατό» για να σταματήσει η αιματοχυσία,
• απορρίπτουν ρητά κάθε χρήση του ονόματος του Θεού και της θρησκείας ως πρόσχημα για βία, μίσος ή διωγμούς.

Στο ίδιο πνεύμα, αναδεικνύεται η σημασία του διαθρησκειακού διαλόγου. Όχι ως βήμα προς συγκρητισμό ή θολή αποδυνάμωση των ταυτοτήτων, αλλά ως αναγκαίο εργαλείο συνύπαρξης μεταξύ λαών και πολιτισμών. Στο φόντο της 60ής επετείου της Nostra Aetate, γίνεται κάλεσμα σε όλους τους ανθρώπους καλής θέλησης να εργαστούν μαζί για έναν δικαιότερο και πιο αλληλέγγυο κόσμο, με σεβασμό στη δημιουργία και αποκήρυξη της αδιαφορίας, της απληστίας και της ξενοφοβίας.

Το μήνυμα προς τους πιστούς και τον σύγχρονο κόσμο

Η κοινή διακήρυξη κλείνει με μια προσευχητική επίκληση υπέρ όλης της ανθρώπινης οικογένειας, για παρηγορία των καρδιών, ενότητα «ἐν ἀγάπῃ», και «πλοῦτον συνέσεως» στην αναζήτηση του μυστηρίου του Θεού. Το Φανάρι και η Ρώμη εμφανίζονται ενωμένα στην επιθυμία να δώσουν ανανεωμένη μαρτυρία ειρήνης, συμφιλίωσης και ενότητας.

Για την Ορθόδοξη Εκκλησία, η διακήρυξη αυτή επιβεβαιώνει τον ρόλο του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως πρώτου τη τάξει πόλου διαλόγου και ως γέφυρας με τη Δύση. Για τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, αναδεικνύεται η στρατηγική επιλογή της συνέχισης του οικουμενικού ανοίγματος. Για τον σύγχρονο κόσμο, όμως, ίσως το πιο καθαρό μήνυμα είναι ότι η χριστιανική ενότητα και το κοινό Πάσχα δεν είναι πια μια μακρινή θεωρητική συζήτηση, αλλά συγκεκριμένος στόχος πάνω στον οποίο οικοδομείται η επόμενη μέρα των σχέσεων Ανατολής και Δύσης.

• ενότητα των Χριστιανών
• κοινή δήλωση
• Οικουμενικό Πατριαρχείο
• Ορθόδοξη Εκκλησία
• Πάπας Λέων ΙΔ΄
• Πατριάρχης Βαρθολομαίος
• Φανάρι