Γιατί οι ΗΠΑ χρειάζονται τις «σπάνιες γαίες» της Κίνας

Η Κίνα διατηρεί σχεδόν απόλυτο έλεγχο στα ορυκτά (σπάνιες γαίες) που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ηλεκτρονικών συσκευών και στρατιωτικών όπλων. Τους τελευταίους μήνες έχει περιορίσει σημαντικά τις εξαγωγές της και πλέον απαιτεί από τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται στη χώρα να λάβουν κυβερνητική έγκριση προτού στείλουν αυτά τα πολύτιμα υλικά στο εξωτερικό.

Αυτοί οι περιορισμοί αποτελούν μεγάλο πλήγμα για τις ΗΠΑ, των οποίων η βιομηχανία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις κινεζικές εισαγωγές. Οι αναλυτές εκτιμούν ότι το Πεκίνο χρησιμοποιεί την κυριαρχία του στα σπάνια μέταλλα ως διαπραγματευτικό όπλο απέναντι στην Ουάσιγκτον. Αλλά γιατί τα σπάνια μέταλλα είναι τόσο σημαντικά -και πώς μπορούν να ανατρέψουν τις ισορροπίες στον εμπορικό πόλεμο;

Τι είναι οι σπάνιες γαίες και πού χρησιμοποιούνται

Τα σπάνια μέταλλα (rare earths) είναι μια ομάδα 17 χημικά παρόμοιων στοιχείων που θεωρούνται απαραίτητα για την κατασκευή πολλών προϊόντων υψηλής τεχνολογίας. Αν και δεν είναι πραγματικά «σπάνια» στη φύση, είναι δύσκολο να βρεθούν σε καθαρή μορφή και εξαιρετικά επικίνδυνο να εξαχθούν.

Ονόματα όπως νεοδύμιο, ύττριο και ευρώπιο μπορεί να μην είναι γνωστά στο ευρύ κοινό — αλλά βρίσκονται πίσω από τεχνολογίες που όλοι χρησιμοποιούμε. Το νεοδύμιο, για παράδειγμα, χρησιμοποιείται για την παραγωγή ισχυρών μαγνητών που βρίσκονται σε ηχεία, σκληρούς δίσκους, κινητήρες ηλεκτρικών οχημάτων και κινητήρες αεροσκαφών. Το ύττριο και το ευρώπιο είναι απαραίτητα για την κατασκευή οθονών τηλεοράσεων και υπολογιστών λόγω της ιδιότητάς τους να αποδίδουν τα χρώματα.

«Ο,τιδήποτε μπορεί να ενεργοποιηθεί ή να απενεργοποιηθεί, πιθανότατα λειτουργεί με τη βοήθεια σπάνιων γαιών», εξηγεί ο Thomas Kruemmer, διευθυντής της Ginger International Trade and Investment. Τα σπάνια μέταλλα είναι επίσης κρίσιμα για την ιατρική τεχνολογία -όπως οι συσκευές λέιζερ και οι μαγνητικές τομογραφίες- αλλά και για την αμυντική βιομηχανία.

Ο έλεγχος της Κίνας

Η Κίνα έχει σχεδόν μονοπωλήσει τόσο την εξόρυξη όσο και τη διύλιση των σπάνιων γαιών — τη διαδικασία δηλαδή διαχωρισμού τους από άλλα ορυκτά. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), η Κίνα αντιπροσωπεύει περίπου το 61% της παγκόσμιας παραγωγής και το 92% της επεξεργασίας.

Αυτό σημαίνει ότι ελέγχει σχεδόν ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού και μπορεί να καθορίσει ποιοι θα έχουν πρόσβαση στις πρώτες ύλες. Η εξόρυξη και η επεξεργασία των σπάνιων γαιών είναι δαπανηρές και εξαιρετικά ρυπογόνες διαδικασίες. Πολλά από τα ορυκτά περιέχουν ραδιενεργά στοιχεία, γεγονός που αποτρέπει χώρες όπως αυτές της ΕΕ από το να αναπτύξουν δική τους παραγωγή.

«Τα απόβλητα της παραγωγής είναι ραδιενεργά και απαιτούν ασφαλή και μόνιμη απόθεση -κάτι που η Ευρώπη δεν διαθέτει ακόμη», σημειώνει ο Kruemmer. Η κυριαρχία της Κίνας δεν προέκυψε τυχαία, αλλά είναι αποτέλεσμα δεκαετιών στρατηγικών επενδύσεων και κρατικού σχεδιασμού. Ήδη από το 1992, ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ είχε πει: «Η Μέση Ανατολή έχει πετρέλαιο, η Κίνα έχει σπάνιες γαίες».

Οι νέοι περιορισμοί από την Κίνα

Ως απάντηση στους δασμούς που επέβαλε η Ουάσιγκτον τον Απρίλιο, το Πεκίνο επέβαλε περιορισμούς στις εξαγωγές επτά σπάνιων μετάλλων -κυρίως των λεγόμενων «βαρέων» σπάνιων γαιών, οι οποίες είναι κρίσιμες για την άμυνα. Πλέον, όλες οι εταιρείες χρειάζονται ειδική άδεια εξαγωγής, ακόμη και για μικρές ποσότητες.

Σύμφωνα με το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Μελετών (CSIS), αυτό καθιστά τις ΗΠΑ ιδιαίτερα ευάλωτες, καθώς δεν διαθέτουν καμία μονάδα επεξεργασίας βαρέων σπάνιων γαιών εκτός Κίνας. Τον Οκτώβριο, η Κίνα επέκτεινε περαιτέρω τους ελέγχους, απαιτώντας από ξένες εταιρείες να εξηγούν αναλυτικά τη χρήση των μετάλλων που ζητούν να εισάγουν.

Οι συνέπειες από την έλλειψη σπάνιων γαιών για τις ΗΠΑ

Μεταξύ 2020 και 2023, οι ΗΠΑ βασίστηκαν στην Κίνα για το 70% των εισαγωγών τους σε σπάνιες γαίες και μέταλλα, σύμφωνα με την Αμερικανική Γεωλογική Υπηρεσία. Γι’ αυτό και οι περιορισμοί του Πεκίνου πλήττουν καίρια την αμερικανική οικονομία.

Η Ουάσιγκτον κατηγορεί την Κίνα για «οικονομικό εκβιασμό». Ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Scott Bessent, χαρακτήρισε τις κινήσεις αυτές «αρπαγή ισχύος στην παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα», αφήνοντας ωστόσο ανοιχτό το ενδεχόμενο διαλόγου. Τα «βαριά» σπάνια μέταλλα χρησιμοποιούνται σε πυραύλους, ραντάρ και μαγνήτες για αεροσκάφη όπως τα F-35, τους πυραύλους Tomahawk και τα μη επανδρωμένα Predator.

Παράλληλα, επηρεάζονται και οι πολιτικές βιομηχανίες: «Οι κατασκευαστές, ιδιαίτερα στον τομέα της άμυνας και της τεχνολογίας, αντιμετωπίζουν ελλείψεις και καθυστερήσεις παραγωγής λόγω της διακοπής αποστολών», λέει ο Dr Harper. Οι τιμές αναμένεται να εκτοξευθούν, αυξάνοντας το κόστος σε προϊόντα από smartphones έως στρατιωτικά συστήματα.

Αν η έλλειψη συνεχιστεί, οι ΗΠΑ θα πρέπει να επενδύσουν μαζικά σε νέες εγχώριες μονάδες εξόρυξης και επεξεργασίας -κάτι που απαιτεί χρόνο, τεχνολογική πρόοδο και υψηλό οικονομικό κόστος.

Γιατί δεν παράγουν σπάνιες γαίες οι ίδιες οι ΗΠΑ;

Οι ΗΠΑ διαθέτουν μόνο ένα ενεργό ορυχείο σπάνιων γαιών, το οποίο όμως δεν έχει τη δυνατότητα να διαχωρίσει τα «βαριά» μέταλλα -στέλνει λοιπόν το μετάλλευμα για επεξεργασία στην Κίνα. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, η χώρα ήταν ο μεγαλύτερος παραγωγός παγκοσμίως, αλλά οι αμερικανικές εταιρείες αποχώρησαν καθώς η Κίνα προσέφερε χαμηλότερο κόστος και μεγαλύτερη παραγωγή.

Αυτός είναι και ο λόγος που ο Ντόναλντ Τραμπ επιδιώκει συμφωνίες με χώρες όπως η Ουκρανία και έχει εκφράσει ενδιαφέρον ακόμη και για την Γροιλανδία, που διαθέτει τεράστια αποθέματα. Όμως οι σκληρές εμπορικές τακτικές του -δασμοί, απειλές και διπλωματικές εντάσεις- έχουν περιορίσει τα περιθώρια συνεργασίας.

«Οι ΗΠΑ έχουν αποξενώσει την Κίνα, που διαθέτει το μονοπώλιο, αλλά ταυτόχρονα έχουν προκαλέσει και παραδοσιακούς συμμάχους τους», σχολιάζει ο Harper. «Το αν αυτοί οι σύμμαχοι θα συνεχίσουν να συνεργάζονται με την Ουάσιγκτον, μένει να φανεί».

Πηγή: bbc

• ΗΠΑ
• Κίνα
• σπάνιες γαίες