Γιατί οι ποδοσφαιριστές κινδυνεύουν περισσότερο από Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον

Για έναν ποδοσφαιριστή, λίγες στιγμές συγκρίνονται με το άλμα προς την μπάλα που έρχεται με ταχύτητα, το χτύπημα με το κεφάλι και την έκρηξη πανηγυρισμών όταν αυτή καταλήγει στα δίχτυα. Είναι μια κίνηση σχεδόν αυτονόητη, βαθιά ριζωμένη στην ταυτότητα του αθλήματος. Κι όμως, όλο και περισσότερα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι αυτή ακριβώς η κίνηση, επαναλαμβανόμενη χιλιάδες φορές σε μια καριέρα, μπορεί να αφήσει ένα βαρύ τίμημα: εκφυλιστικές παθήσεις του εγκεφάλου που εμφανίζονται δεκαετίες αργότερα, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, η νόσος Πάρκινσον και η νόσος του κινητικού νευρώνα.

Μια γνώση σχεδόν ενός αιώνα

Οι κίνδυνοι των αθλημάτων επαφής δεν είναι νέα ανακάλυψη. Ήδη από το 1928, ο Αμερικανός παθολόγος Χάρισον Μάρτλαντ περιέγραφε μια «περίεργη κατάσταση» που παρατηρούσαν οι φίλαθλοι της πυγμαχίας σε επαγγελματίες πυγμάχους: το λεγόμενο punch drunk. Τα συμπτώματα περιλάμβαναν αστάθεια στο βάδισμα, σύγχυση και προοδευτική νοητική έκπτωση — μια κατάσταση που αργότερα ταξινομήθηκε ως dementia pugilistica, δηλαδή άνοια που σχετίζεται με επαναλαμβανόμενους τραυματισμούς στο κεφάλι. Για χρόνια, το πρόβλημα θεωρούνταν αποκλειστικά «υπόθεση της πυγμαχίας». Αυτό άλλαξε δραματικά τον 21ο αιώνα.

Οι θάνατοι που άνοιξαν τα μάτια της επιστήμης

Το 2002, ο Τζεφ Άστλ, θρύλος της Γουέστ Μπρόμιτς και της εθνικής Αγγλίας, πέθανε σε ηλικία μόλις 59 ετών από πρώιμη άνοια. Στις ΗΠΑ, ο Μάικ Γουέμπστερ, παίκτης του αμερικανικού football, έφυγε από τη ζωή στα 50 του έπειτα από σοβαρή γνωστική κατάρρευση και συμπτώματα που έμοιαζαν με Πάρκινσον.

Και στις δύο περιπτώσεις, η νεκροψία αποκάλυψε την ίδια διάγνωση: Χρόνια Τραυματική Εγκεφαλοπάθεια (CTE). Το 2011, η αυτοκτονία του πρώην παίκτη των Chicago Bears, Ντέιβιντ Ντούερσον, συγκλόνισε το κοινό. Είχε αφήσει οδηγίες να εξεταστεί ο εγκέφαλός του. Το αποτέλεσμα ήταν ξανά το ίδιο.

Τι είναι η Χρόνια Τραυματική Εγκεφαλοπάθεια

«Η CTE είναι μια πολύ συγκεκριμένη εκφυλιστική πάθηση του εγκεφάλου», εξηγεί ο καθηγητής νευροπαθολογίας Γουίλι Στιούαρτ από το Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης. «Τη βλέπουμε αποκλειστικά σε ανθρώπους με ιστορικό επαναλαμβανόμενων χτυπημάτων στο κεφάλι». Το χαρακτηριστικό της νόσου είναι η εναπόθεση της παθολογικής πρωτεΐνης tau σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου. Σύμφωνα με τον Στιούαρτ, η ερώτηση-κλειδί για έναν ασθενή με άνοια είναι απλή:
«Έπαιξες ποτέ επαγγελματικά ποδόσφαιρο ή ράγκμπι;»

Σοκαριστικά ποσοστά στο NFL

Η καθηγήτρια νευρολογίας Αν ΜακΚι από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης έχει εξετάσει εκατοντάδες εγκεφάλους πρώην αθλητών. Το 2023, ανάλυση 376 εγκεφάλων πρώην παικτών του NFL έδειξε ότι το 91,7% έφερε σημάδια CTE. Αν και το δείγμα δεν αντιπροσωπεύει τον γενικό πληθυσμό των παικτών, η σύγκριση παραμένει συγκλονιστική: στον γενικό πληθυσμό, η CTE εκτιμάται ότι εμφανίζεται σε λιγότερο από 1%.

Το ποδόσφαιρο και οι αριθμοί που τρομάζουν

Στη Σκωτία, η μελέτη FIELD, υπό την καθοδήγηση του Στιούαρτ, συνέκρινε σχεδόν 8.000 πρώην επαγγελματίες ποδοσφαιριστές με 23.000 άτομα του γενικού πληθυσμού.

Τα αποτελέσματα ήταν αμείλικτα:

1. 5 φορές μεγαλύτερος κίνδυνος για Αλτσχάιμερ
2. 4 φορές μεγαλύτερος κίνδυνος για νόσο του κινητικού νευρώνα
3. 2 φορές μεγαλύτερος κίνδυνος για Πάρκινσον
4. 3,5 φορές υψηλότερη πιθανότητα θανάτου από νευροεκφυλιστική νόσο

Οι αμυντικοί — οι παίκτες με τις περισσότερες κεφαλιές — διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο. Οι τερματοφύλακες, αντίθετα, έχουν παρόμοιο κίνδυνο με τον γενικό πληθυσμό.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν χτυπά η μπάλα

Ο καθηγητής ακτινολογίας Μάικλ Λίπτον από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια χρησιμοποίησε μαγνητικές τομογραφίες για να εντοπίσει πρώιμες αλλοιώσεις σε ερασιτέχνες ποδοσφαιριστές. Οι συχνές κεφαλιές συνδέονται με βλάβες στον οrbitofrontal cortex, περιοχή ακριβώς πίσω από το μέτωπο. Εκεί βρίσκεται η λευκή ουσία — το «δίκτυο καλωδίωσης» του εγκεφάλου.

Κατά την πρόσκρουση, ο εγκέφαλος — με υφή σχεδόν ζελατίνης — μετακινείται απότομα μέσα στο κρανίο. Οι άξονες των νευρώνων τεντώνονται, διαστρέφονται και χάνουν τη συνδεσιμότητά τους.

Ιδιαίτερα ευάλωτο είναι το όριο μεταξύ φαιάς και λευκής ουσίας, όπου δημιουργούνται ισχυρές διατμητικές δυνάμεις.

Γιατί κάποιοι αρρωσταίνουν και άλλοι όχι

Όχι όλοι οι παίκτες με εγκεφαλικές αλλοιώσεις θα εμφανίσουν άνοια. Γενετικοί παράγοντες, τρόπος ζωής, φλεγμονώδεις μηχανισμοί και βλάβες στα αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου πιθανώς παίζουν ρόλο.

Η χρόνια φλεγμονή, που ξεκινά ως μηχανισμός «επιδιόρθωσης», ίσως δεν απενεργοποιείται ποτέ — οδηγώντας σε μακροχρόνια νευροεκφύλιση.

Τι μπορούμε να κάνουμε

Η πρόληψη είναι το ισχυρότερο όπλο:

• Μείωση των κεφαλιών στην προπόνηση: Οι περισσότεροι παίκτες κάνουν έως και 70.000 κεφαλιές στην καριέρα τους — μόνο λίγες χιλιάδες σε αγώνες.

• Απαγόρευση κεφαλιών σε μικρές ηλικίες, όπως ήδη εφαρμόζεται στο Ηνωμένο Βασίλειο.

• Νέες τεχνολογίες προστασίας, όπως κράνη με υγρούς αποσβεστήρες κραδασμών στο αμερικανικό football.

«Αν σταματούσαμε να χτυπάμε το κεφάλι μας, ο κίνδυνος θα μηδενιζόταν», λέει ο Στιούαρτ. «Αλλά στην πράξη, αυτό είναι δύσκολο. Το ζητούμενο είναι να μειώσουμε τη ζημιά όσο γίνεται».

• αλτσχάιμερ
• πάρκινσον
• ποδοσαφιριστής
• ποδόσφαιρο
• Τζεφ Άστλ