Guardian: Εξακόσιοι άνθρωποι πνίγονται, αλλά δεν εκπέμπουν SOS – Οι ευθύνες των ελληνικών Αρχών

Όπως διαπιστώνει η Έμιλι Ο’ Ράιλι, Ευρωπαία διαμεσολαβήτρια, στο άρθρο της στην εφημερίδα The Guardian, έχοντας διενεργήσει ενδελεχή έρευνα γύρω από το ναυάγιο του σκάφους Αντριάνα στην Πύλο, υπάρχει χάσμα μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας.

Μάλιστα αναφέρεται αναλυτικά και στην στάση της χώρας μας απέναντι στο ναυάγιο, πριν που το πλοίο ταξίδευε εν γνώσει των ελληνικών Αρχών αλλά και κατά την ανατροπή του και διευκρινίζει ότι οι ελληνικές Αρχές δεν συνεργάστηκαν στο βαθμό που θα έπρεπε.

Αναφέρει αναλυτικά:

Όταν 600 άνθρωποι πεθαίνουν μια καλοκαιρινή νύχτα στη Μεσόγειο, ενώ το ταξίδι τους είναι γνωστό επί πολλές ώρες από έναν οργανισμό της ΕΕ, τις ναυτιλιακές Αρχές δύο χωρών της ΕΕ, από ακτιβιστές της κοινωνίας των πολιτών και από πολλά ιδιωτικά πλοία και βάρκες –ένα ταξίδι και ένας πνιγμός ουσιαστικά σε κοινή θέα– τίθεται ένα προφανές ερώτημα: «Πώς έγινε αυτό;».

Το γραφείο μου έχει ερευνήσει τον ρόλο της Υπηρεσίας Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής της ΕΕ, Frontex, στα γεγονότα σχετικά με την ανατροπή τον Ιούνιο του 2023 του Αντριάνα, ενός υπερφορτωμένου αλιευτικού σκάφους καθ’ οδόν προς την Ιταλία από τη Λιβύη, με περίπου 750 επιβαίνοντες.

Εξερευνήσαμε πώς αυτό το πιο θεμελιώδες από τα ανθρώπινα δικαιώματα, το δικαίωμα στη ζωή, επιβιώνει από την επαφή με εκείνους των οποίων η ευθύνη είναι να διαχειριστούν τα σύνορά μας και να σώσουν ζωές στη θάλασσα.

Τα αποτελέσματα αποκαλύπτουν το χάσμα μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας.

Σε μια ομιλία της το 2020 η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, είπε: «Η διάσωση ζωών στη θάλασσα δεν είναι προαιρετική». Ωστόσο, οι επιλογές πολιτικής της ΕΕ και των κρατών-μελών έχουν καταστήσει δύσκολη τη συνειδητοποίηση αυτού του καθήκοντος.

Οι ισχυρισμοί ότι η πιθανότητα να διασωθεί λειτουργούν ως παράγοντας «έλξης» για τους μετανάστες και αυτούς που τους εκμεταλλεύονται –τους λαθρέμπορους– έχουν επηρεάσει αυτές τις επιλογές.

Μέχρι τη στιγμή που το Αντριάνα βυθίστηκε, οι προληπτικές επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης της ΕΕ ουσιαστικά δεν υπήρχαν. Μια κοινή πρωτοβουλία διάσωσης Ιταλίας/ΕΕ, η Mare Nostrum, είχε κλείσει. Οι ΜΚΟ που συμμετέχουν σε πρωτοβουλίες έρευνας και διάσωσης κινδυνεύουν να διωχθούν σε πολλά κράτη-μέλη.

Η Frontex, ο μεγαλύτερος και με τους περισσότερους πόρους οργανισμός της ΕΕ, ονομάζεται υπηρεσία συνόρων και «ακτοφυλακής», ωστόσο οι δικαιοδοσίες του περιορίζουν σοβαρά τον ρόλο του «έρευνα και διάσωση», μόνο στην έρευνα και την επιτήρηση.

Η εξουσία να δράσουμε, να σώσουμε ζωές στο συγκεκριμένο πλαίσιο μιας διάσωσης στη θάλασσα, ανήκει κατά κύριο λόγο στα κράτη-μέλη της ΕΕ.

Η Frontex δεν λειτουργεί σε ένα κενό άγνοιας έναντι των προηγούμενων ενεργειών ορισμένων από αυτά τα κράτη. Ο οργανισμός φέρεται να έχει γίνει μάρτυρας ή να έχει λάβει γνώση των παραβιάσεων των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πλαίσιο των προσπαθειών μεταναστών να φτάσουν στην Ευρώπη, αλλά λέει ότι είναι περιορισμένος στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να λάβει υπόψη αυτή τη γνώση στις δραστηριότητές του.

Η τραγωδία του Αντριάνα σημειώθηκε λίγο μετά την παραίτηση του πρώην διευθυντή της Frontex έπειτα από έκθεση της ΕΕ που αποκάλυψε τις απωθήσεις μεταναστών από την ελληνική ακτοφυλακή. Τέτοιες απωθήσεις είναι παράνομες σύμφωνα με το δίκαιο της ΕΕ και το διεθνές δίκαιο.

Λιγότερο από ένα χρόνο νωρίτερα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είχε καταδικάσει την Ελλάδα σε μια υπόθεση που αφορούσε ένα άλλο σκάφος το οποίο βυθίστηκε με νεκρούς και είχε κάποιες ομοιότητες με την τραγωδία του Αντριάνα.

Ωστόσο, η Frontex έχει επιλέξει, μέχρι σήμερα, να μην ασκήσει το νόμιμο δικαίωμά της να αποχωρήσει από την Ελλάδα λόγω ανησυχιών για παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Αυτό είναι κάτι που τώρα ζητήσαμε να επανεξετάσει και να δημοσιοποιήσει αυτές τις σκέψεις.

Η έρευνά μας διαπίστωσε ότι για το μεγαλύτερο διάστημα μεταξύ της παρατήρησης του Αντριάνα και της ανατροπής του, η Frontex στάθηκε αναποτελεσματικά, λόγω της απουσίας εξουσιοδότησης από τις ελληνικές Αρχές να κάνει περισσότερα.

Ο οργανισμός είναι νομικά υποχρεωμένος να ακολουθεί τις εντολές και τις οδηγίες της συντονιστικής εθνικής Αρχής.

Οι αναπάντητες κλήσεις στο ελληνικό κέντρο διάσωσης

Σύμφωνα με έγγραφα που επιθεωρήθηκαν από το γραφείο μου, επανειλημμένες κλήσεις που πρόσφεραν βοήθεια από την υπηρεσία, με έδρα τη Βαρσοβία, στο ελληνικό κέντρο διάσωσης και συντονισμού έμειναν αναπάντητες.

Ένα drone της Frontex, που προσφέρθηκε να βοηθήσει με το Αντριάνα, εκτράπηκε από τις ελληνικές Αρχές σε άλλο περιστατικό.

Όταν επιτέλους επετράπη στη Frontex να επιστρέψει στην τοποθεσία του Αντριάνα, το σκάφος είχε ανατραπεί, με πολλές εκατοντάδες ανθρώπους ήδη νεκρούς.

Η Frontex είχε επιλέξει να μην ασκήσει μία αυτόνομη εξουσία –να εκδώσει Mayday– με το σκεπτικό ότι το Αντριάνα δεν βρισκόταν σε «άμεσο κίνδυνο» όταν τον είδαν αρχικά. Ο οργανισμός ενήργησε σύμφωνα με τους νομικούς κανόνες και διαδικασίες, αλλά η εξέταση αυτών των κανόνων δείχνει ότι δεν μπορούν να εφαρμόσουν πλήρως τη δέσμευση της ΕΕ να σώσει ζωές μεταναστών, παρά το γεγονός ότι η ΕΕ έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι η διάσωση ζωών αποτελεί προτεραιότητά της.

Θα χρειαστούν νομικές αλλαγές σε επίπεδο ΕΕ για να επιτραπεί στην Frontex να ενεργεί με δική της πρωτοβουλία σε καταστάσεις έρευνας και διάσωσης και να εξισορροπήσει εκ νέου την κατανομή των ευθυνών μεταξύ της ΕΕ και των κρατών-μελών της.

Στον απόηχο της τραγωδίας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζήτησε να τεκμηριωθούν όλα τα γεγονότα, αλλά δεν υπάρχει ενιαίος μηχανισμός λογοδοσίας για να το πράξει. Ο Έλληνας Συνήγορος του Πολίτη και το Ελληνικό Ναυτικό Δικαστήριο ερευνούν χωριστά τις ενέργειες του Λιμενικού, το οποίο αρνήθηκε να κινήσει εσωτερική έρευνα.

Υπό το πρίσμα του τεράστιου αριθμού θανάτων στη Μεσόγειο τα τελευταία χρόνια, καλώ την ΕΕ να ξεκινήσει μια εξεταστική επιτροπή για τους παράγοντες που προκάλεσαν αυτήν την ανθρωπιστική κρίση.

Όπως είπε η Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ, Ίλβα Γιόχανσον στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: «Πάνω από την Αντριάνα, τα νερά είναι τώρα σιωπηλά, ούτε επιτύμβιες στήλες, ούτε σημάδια, ούτε τίποτα για να θυμόμαστε τα ονόματα. Ας είναι οι πράξεις μας το μνημείο μας».

• Frontex
• Guardian
• Ελληνικές αρχές
• Ναυάγιο
• Πύλος