Η ώρα της κρίσης για τον Ερντογάν: Οι Τούρκοι ψηφίζουν για τη συνταγματική αναθεώρηση και το μέλλον της χώρας

Η Τουρκία ψηφίζει σήμερα σε ένα ιστορικής σημασίας δημοψήφισμα για την συνταγματική μεταρρύθμιση, η οποία θα ενισχύσει τις εξουσίες του προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και ενδέχεται να καθορίσει το μέλλον της χώρας.

Οι περίπου 55,3 εκατομμμύρια ψηφοφόροι θα μπορούν να ψηφίζουν από τις 07:00 (ώρα Ελλάδας)έως τις 16:00 (ώρα Ελλάδας) στην ανατολική Τουρκία και από τις 08:00 (ώρα Ελλάδας) έως τις 17:00 (ώρα Ελλάδας) στην υπόλοιπη χώρα. Το αποτέλεσμα προαναγγέλλεται με μικρή διαφορά.

«Εvet » ή « Hayir »? (Ναι ή Οχι); Είναι το ερώτημα που θέτει σήμερα ο Ερντογάν στους Τούρκους ψηφοφόρους, ζητώντας να του αναγνωρίσουν απεριόριστες εξουσίες μέσω της συνταγματικής μεταρρύθμισης που προτείνει.

Έπειτα από μία διακυβέρνηση δεκατεσσάρων ετών ως πρωθυπουργός, κατά τη διάρκεια της οποίας δεν έχασε ούτε μία εκλογική αναμέτρηση, τώρα ως πρόεδρος παίζει το πολιτικό του μέλλον με την προκήρυξη ενός δημοψηφίσματος για την αναθεώρηση του Συντάγματος, που μόνο δυσοίωνα μηνύματα προαναγγέλλει για το μέλλον της χώρας.

Αφίσες υπέρ του «ναι» έχουν πλημμυρίσει κάθε σημείο στη χώρα. Ο Ερντογάν δεν έχει αφήσει τίποτα στην τύχη του. Έκλεισε στις φυλακές όσους θα είχαν τη δυνατότητα να οργανώσουν την εκστρατεία του «όχι», τουλάχιστον 170 ειδησεογραφικά όργανα που δεν πρόσκεινται σε εκείνον έχουν κλείσει από τον περασμένο Ιούλιο, έχει το μονοπώλιο στα μέσα ενημέρωσης, χρησιμοποιεί τις κρατικές διευκολύνσεις για την εκστρατεία του και με τα κρατικά αεροπλάνα στέλνει ακόμα και υπουργούς στο εξωτερικό για συγκεντρώσεις.

Όργωσε την χώρα για να μιλήσει σε δεκάδες συγκεντρώσεις, δυναμίτισε τα πλήθη μέχρι που έχασε την φωνή του. Ο ακούραστος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν οραματίζεται τον θρίαμβό του στην σημαντικότερη ψηφοφορία της ζωής του. 

Μολαταύτα, το αποτέλεσμα αναμένεται να είναι αμφίρροπο σύμφωνα με τις σφυγμομετρήσεις καθώς δεν αποκλείεται οι ψηφοφόροι να θελήσουν να δώσουν ένα μάθημα στον Ερντογάν για τις αρνητικές επιδόσεις που πρόσφατα επιδεικνύει η τουρκική οικονομία.

Τελευταία, η κατάσταση δεν είναι ρόδινη: ο πληθωρισμός έφθασε σε διψήφιο νούμερο, η ανεργία στο 10,9% (κατά μέσο όρο το 2016), τα έσοδα του τουρισμού έχουν συρρικνωθεί, η τουρκική λίρα υποτιμηθεί και η ανάπτυξη παρ’ ότι ακόμα θετική (2,1%), έχει επιβραδυνθεί σε σύγκριση με παλιότερους ρυθμούς 4,8% κατ’ έτος. Τα παραπάνω δεδομένα είναι ικανά ώστε να χάσει ψήφους το «Ναι»;

Το γεγονός αυτό ανησυχεί ιδιαίτερα τον Ερντογάν, ο οποίος έχει μετατρέψει το δημοψήφισμα σε ψήφο εμπιστοσύνης στο πρόσωπό του. 

Εννέα μήνες αφού αντιμετώπισε την αιματηρή απόπειρα πραξικοπήματος της 15ης και 16ης Ιουλίου και τις αλυσιδωτλές φονικές τρομοκρατικές επιθέσεις, ο 63χρονος πρόεδρος της Τουρκίας έχει ποντάρει όλες του τις μάρκες στο δημοψήφισμα για τη συνταγματική αναθεώρηση που θα του επιτρέψει να αποκτήσει τις υπερεξουσίες που επιδιώκει πάση θυσία.

Για τους υποστηρικτές του Ερντογάν, η μεταρρύθμιση είναι αναγκαία για «να διασφαλισθεί η σταθερότητα στην κορυφή του Κράτους». Οι αντίπαλοί του καταγγέλλουν ένα κείμενο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα του σημερινού προέδρου που κατηγορείται για αυταρχική παρεκτροπή.

Ο Ερντογάν που κυριαρχεί στην τουρκική πολιτική ζωή εδώ και 15 χρόνια μοιάζει αποφασισμένος να σημαδέψει ανεξίτηλα και την ιστορία της, όπως και ο ιδρυτής της Τουρκικής Δημοκρατίας Μουσταφά Κεμάλ.

Το μεγάλο στοίχημα του δημοψηφίσματος 

Οι 18 συνταγματικές τροποποιήσεις, που αποτελούν το κεντρικό διακύβευμα στο δημοψήφισμα της Κυριακής, προβλέπουν την εκ βάθρων μεταβολή του πολιτεύματος στην Τουρκία.

Σε περίπτωση νίκης του «ναι», ο πρόεδρος θα έχει την εξουσία να διορίζει και να καθαιρεί κατά το δοκούν τα μέλη της κυβέρνησης. Θα μπορεί να διαλύσει το Κοινοβούλιο—γεγονός που θα δρομολογεί αυτομάτως νέες εκλογές—και θα μπορεί σε περιόδους κρίσης να διοικεί αυτός το κράτος μέσω προεδρικών διαταγμάτων. Όσον αφορά δε το αξίωμα του πρωθυπουργού, που σήμερα αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο του Συντάγματος απότοκου του στρατιωτικού πραξικοπήματος του 1980, θα καταργηθεί με απλές και συνοπτικές διαδικασίες.

Ταυτόχρονα, το δικαστικό σύστημα, του οποίου η ανεξαρτησία έχει αμφισβητηθεί τα τελευταία χρόνια, θα περάσει εφεξής στον ασφυκτικό έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας. Το αποτέλεσμα θα είναι ο ένοικος του προεδρικού μεγάρου Ακσαράι να έχει άμεσο λόγο για τη σύνθεση του Συμβουλίου Δικαστών κι Εισαγγελέων (HSYK), που ρυθμίζει τους διορισμούς των δικαστών και του Συνταγματικού Δικαστηρίου.

Οι αλλαγές αυτές θα τεθούν εν ισχύι από το 2019 και θα επιτρέπουν στον Πρόεδρο να διατηρηθεί στην εξουσία έως και το 2029! Μία μακροβιότητα πρωτάκουστη από την εποχή του πατέρα της Τουρκικής Δημοκρατίας Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.

Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 2016, που αποδόθηκε στον διαφωνούντα ιεροκήρυκα Φετουλάχ Γκιουλέν, το πολιτικό κλίμα έχει βαρύνει ιδιαίτερα. Η κατάσταση εκτάκτου ανάγκης δεν έχει αρθεί, ενώ συνεχίζονται οι προγραφές όσων στήριξαν το αποτυχημένο πραξικόπημα: περίπου 47.000 άνθρωποι έχουν συλληφθεί, 137.000 δημόσιοι υπάλληλοι απολύθηκαν, όπως τονίζει ο ιστότοπος Turkey Purge. 

Τουρκική Διασπορά και ψήφος

Οι Τούρκοι ψηφοφόροι που ζουν έξω από τη χώρα, υπολογίζονται στα τρία εκατομμύρια, που ισοδυναμούν με το 5-6 % του εκλογικού σώματος.

Η ψήφος των Τούρκων της διασποράς θα μπορούσε επομένως να ανατρέψει τις ισορροπίες υπέρ του «ναι», πράγμα που φαίνεται να έχει κατανοήσει το ΑΚΠ προσφέροντας ένα μάξιμουμ διευκολύνσεων για την ψηφοφορία.

Με βάση τα στοιχεία του τουρκικού προξενείου στο Παρίσι, οι Τούρκοι ψηφοφόροι στη Γαλλία υπολογίζονται στις 325.000.

Πέντε πιθανές επιπτώσεις του δημοψηφίσματος

Το αποτέλεσμα αυτού του δημοψηφίσματος θα επηρεάσει τις σχέσεις της χώρας με την Ευρωπαϊκή Ένωση, την αντιμετώπιση του κουρδικού ζητήματος και την εξέλιξη της τουρκικής κοινωνίας.

Ακολουθούν πέντε ερωτήματα για το τι μπορεί να αλλάξει το δημοψήφισμα:

Περισσότερο ή λιγότερο δημοκρατική Τουρκία;

Αν κερδίσει την Κυριακή, ο Ερντογάν θα έχει σημαντικά ενισχυμένες εξουσίες και θεωρητικά θα μπορεί να παραμείνει στη θέση του προέδρου ως το 2029. Η εκτελεστική εξουσία θα συγκεντρωθεί στα χέρια του και η θέση του πρωθυπουργού θα καταργηθεί.

Οι υποστηρικτές του ισχυρίζονται ότι κάτι τέτοιο είναι απαραίτητο για να σταθεροποιηθεί η εκτελεστική εξουσία και να τεθούν ξεκάθαρα όρια με τη δικαστική και την νομοθετική εξουσία.

Όμως οι αντίπαλοί του φοβούνται ότι πλέον δεν θα υπάρχει κάποιο αντίβαρο, ανοίγοντας τον δρόμο σε ένα αυταρχικό καθεστώς.

Το προεδρικό αυτό σύστημα «συγκεντρώνει άνευ προηγουμένου εξουσίες στα χέρια ενός μόνο άνδρα», υπογραμμίζει ο Άλαν Μακόφσκι του Centre for American Progress.

Μια νίκη του «όχι» στο δημοψήφισμα θα θεωρηθεί προσβολή για τον Ερντογάν, ο οποίος έχει ρίξει όλο του το βάρος στην εκστρατεία.

Ποιο θα είναι το μέλλον με την Ευρώπη;

Οι σχέσεις μεταξύ της Τουρκίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν επιδεινωθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό, με τον Ερντογάν να έχει κατηγορήσει κάποιες ευρωπαϊκές χώρες για «ναζιστικές πρακτικές».

Σύμφωνα με τον Τούρκο πρόεδρο, οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της χώρας στην ΕΕ, που βρίσκονται σε τέλμα εδώ και καιρό, θα τεθούν και πάλι «στο τραπέζι» μετά το δημοψήφισμα. Επίσης έχει δηλώσει ότι θα ξεκινήσει εκ νέου η συζήτηση για την επαναφορά της θανατικής ποινής, μια κόκκινη γραμμή για τις Βρυξέλλες.

«Η τακτική του να επιτίθεται συνεχώς στην ΕΕ (…) για να εξυπηρετήσει στόχους της εσωτερικής του πολιτικής έχει πλέον φτάσει στα όριά της», υπογραμμίζει ο Μαρκ Πιερινί του Carnegie Europe.

Σε περίπτωση νίκης του στο δημοψήφισμα, ο Ερντογάν ενδέχεται να εγκαταλείψει το σχέδιο της ένταξης στην ΕΕ για να βελτιώσει τις εμπορικές σχέσεις του με το μπλοκ υπό τη μορφή μας ενισχυμένης τελωνειακής ένωσης.

Πόλεμος ή ειρήνη με τους Κούρδους;

Μετά την κατάρρευση της ιστορικής εκεχειρίας με το Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK) το καλοκαίρι του 2015, η νοτιοανατολική Τουρκία έχει βυθιστεί σε μια δίνη αιματηρών συγκρούσεων μεταξύ των τουρκικών δυνάμεων ασφαλείας και των Κούρδων αυτονομιστών.

Οι δυνάμεις ασφαλείας έχουν αυξήσει την πίεση που ασκούν στο φιλοκουρδικό περιβάλλον, είτε το πολιτικό είτε των μέσων ενημέρωσης, που κατηγορείται για «τρομοκρατικές» ενέργειες σε συνεργασία με το PKK.

Όμως αν κερδίσει το «ναι» με μικρή διαφορά, ο Ερντογάν ίσως αναγκαστεί να υιοθετήσει μια πιο «συμβιβαστική» στάση στο κουρδικό ζήτημα, εκτιμά η Ασλί Αϊντιντασμπάς του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων.

Συμφιλίωση ή πόλωση;

Η τουρκική κοινωνία είναι βαθιά πολωμένη τα τελευταία χρόνια γύρω από το πρόσωπο του Ερντογάν. Στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας για το δημοψήφισμα, ο Τούρκος πρόεδρος έχει δαιμονοποιήσει τους αντιπάλους του, κατηγορώντας τους ότι συνεργάζονται με τους «τρομοκράτες» και τους «στασιαστές».

Ο Ερντογάν «κερδίζει τις εκλογές, όμως τελικά η μισή χώρα τον αγαπά και η άλλη μισή τον απεχθάνεται. Αυτή είναι η αιτία της κρίσης της σύγχρονης Τουρκίας», εξηγεί ο Σονέρ Τσαγκαπτάι του Washington Institute.

Ο Τούρκος πρόεδρος συμμάχησε με τους υπερεθνικιστές για να κερδίσει τη μάχη του δημοψηφίσματος, γεγονός που δείχνει περισσότερο ρεαλισμό από μέρους του σε σχέση με το παρελθόν.

Κάποιοι αναλυτές μάλιστα αναμένουν από τον Ερντογάν να υιοθετήσει μια πιο συμφιλιωτική ρητορική μετά το δημοψήφισμα, αν το κερδίσει.

Ανάκαμψη της οικονομίας ή συρρίκνωση;

Οι αγορές εκτιμούν ότι το «ναι» θα κερδίσει στο δημοψήφισμα και ελπίζουν σε μια επιστροφή της σταθερότητας στην Τουρκία, η οποία πλήττεται εδώ και ενάμιση χρόνο από μια σειρά επιθέσεων.

Όμως μεσοπρόθεσμα, η αβεβαιότητα κυριαρχεί. Η μείωση της εμπιστοσύνης των επενδυτών στους θεσμούς, η αυξημένη πόλωση της κοινωνίας και η καθυστέρηση της υιοθέτησης διαρθρωτικών αλλαγών ενδέχεται να επηρεάσουν την ανάπτυξη.

Μια νίκη του «ναι» «ενδέχεται να γίνει δεκτή θετικά από τις αγορές βραχυπρόθεσμα», επεσήμαναν οι BCG Partners από την Κωνσταντινούπολη.

Όμως η ανάπτυξη «παραμένει ασθενής και οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του προεδρικού συστήματος ακόμη δεν είναι γνωστές».

Πηγές: ΑΠΕ-ΜΠΕ, AFP

• δημοψήφισμα Τουρκία
• Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν