Η Δράμα στον αστερισμό του Διόνυσου: Αναβίωση πανάρχαιων εθίμων στην ανατολική Μακεδονία

Σε μια ατμόσφαιρα μυσταγωγίας, όπου ο ήχος των κουδουνιών σμίγει με τους αρχέγονους ρυθμούς της γης, η ανατολική Μακεδονία και συγκεκριμένα η περιοχή της Δράμας ετοιμάζεται να υποδεχθεί την κορύφωση του Δωδεκαημέρου. Πρόκειται για έναν τόπο που, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον στην ελληνική επικράτεια, έχει καταφέρει να διατηρήσει άσβεστη τη φλόγα παραδόσεων που χάνονται στα βάθη των αιώνων, έχοντας ευθείες αναφορές στη λατρεία του θεού Διόνυσου.

Καθώς ο χειμώνας βαδίζει προς το τέλος του και η φύση ετοιμάζεται για τη νέα καρποφορία, οι ντόπιοι αναβιώνουν έθιμα με έντονο παγανιστικό χαρακτήρα. Κύριοι πρωταγωνιστές σε αυτές τις λαϊκές τελετουργίες είναι οι μεταμφιέσεις, οι ζωόμορφες μάσκες, τα τραγούδια και οι αναπαραστάσεις, που έχουν έναν και μοναδικό, ιερό σκοπό: την εξασφάλιση της «ευετηρίας», δηλαδή της καλοχρονιάς, της υγείας και της πλούσιας σοδειάς.

Ουσιαστικά, μέσα από την έκσταση του χορού και την ανωνυμία που προσφέρει η μάσκα, ο άνθρωπος επιχειρεί να αποτινάξει τις κοινωνικές συμβάσεις και να επιστρέψει στην πρωταρχική του σχέση με τη φύση. Όπως επισημαίνει η φιλόλογος Κατερίνα Μανούση, τα δρώμενα αυτά καταργούν τις διακρίσεις φύλου και τάξης, επιτρέποντας στον συμμετέχοντα να γιορτάσει αυθόρμητα τον κύκλο της ζωής.

Συνολικά σε επτά χωριά της περιοχής (Μοναστηράκι, Ξηροπόταμος, Πετρούσα, Πύργοι, Καλή Βρύση, Βώλακας και Παγονέρι), από τις 5 έως τις 8 Ιανουαρίου, η παράδοση ζωντανεύει με έναν τρόπο μοναδικό.

Το οδοιπορικό στα δρώμενα των χωριών

Στο Μοναστηράκι, το επίκεντρο των εκδηλώσεων τοποθετείται ανήμερα των Θεοφανίων. Στην πλατεία του χωριού κυριαρχούν οι «Αράπηδες» και η ομάδα των μεταμφιεσμένων, γνωστή ως «τσέτα». Σύμφωνα με τον Γιάννη Παπουτσή, πρόεδρο του τοπικού πολιτιστικού συλλόγου, η προσέλευση του κόσμου είναι πλέον μαζική, ενώ υπάρχει έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον για την καταγραφή και μελέτη των εθίμων.

Στον Ξηροπόταμο, η προετοιμασία ξεκινά νωρίτερα, αλλά η κορύφωση έρχεται στις 7 Ιανουαρίου. Μετά τις επισκέψεις στα σπίτια των εορταζόντων, στήνεται μεγάλος χορός στην πλατεία, όπου το κρασί και η βραστή γίδα έχουν την τιμητική τους, στοιχεία απαραίτητα για την ευόδωση της γιορτής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το τριήμερο στον Βώλακα. Εκεί, την ημέρα των Φώτων, αναβιώνει το έθιμο της «Μπάρας», όπου οι νέοι ρίχνουν στα αγιασμένα νερά τα νιόπαντρα ζευγάρια για να εξασφαλίσουν γονιμότητα. Ακολουθεί μια νύχτα «παρανομίας», όπου κλέβουν αντικείμενα από τα σπίτια των ανύπαντρων κοριτσιών, τα οποία δημοπρατούνται την επόμενη μέρα. Οι εορτασμοί κλείνουν στις 8 Ιανουαρίου με την ημέρα της «Μπάμπως» και την εμφάνιση των «Αρκούδων», μεταμφιεσμένων με δέρματα και κουδούνια.

Στο Παγονέρι, η φετινή χρονιά έχει έντονη συναισθηματική φόρτιση, καθώς τα δρώμενα αφιερώνονται στη μνήμη των εκλιπόντων λαογράφων Γεώργιου Αικατερινίδη και Ιωάννη Μόνιου, που ανέδειξαν την πολιτιστική αξία του χωριού. Φιγούρες όπως το «Αλογάκι», οι «Χατλήδες» και η «Γύφτισσα» συνθέτουν το σκηνικό της αναβίωσης.

Στην Πετρούσα, κυριαρχεί το «Μπάμπιντεν», με την εντυπωσιακή «Καμήλα» και τους «Πρασοφόρους». Οι εκδηλώσεις περιλαμβάνουν πομπές, επισκέψεις σε σπίτια και καταλήγουν σε μια καθαρτήρια πυρά και γλέντι στο προαύλιο του σχολείου.

Στους Πύργους, τα μεσάνυχτα των Θεοφανίων σηματοδοτούνται από την «Νταβανίσκα», όπου οι συμμετέχοντες ξεσηκώνουν το χωριό με τα κουδούνια τους, ενώ τις επόμενες ημέρες τη σκυτάλη παίρνουν οι «Αρκούδες» και ο σατιρικός γάμος.

Τα «Μπαμπούγερα» και η αρχαία κληρονομιά

Ξεχωριστή θέση κατέχει η Καλή Βρύση με τα περίφημα «Μπαμπούγερα». Η περιοχή συνδέεται άμεσα με την αρχαιότητα, καθώς ανασκαφές έχουν φέρει στο φως ιερό του Διόνυσου σε κοντινή απόσταση. Οι μεταμφιεσμένοι, φορώντας δέρματα και μάσκες που παραπέμπουν σε τράγους (σύμβολο ζωικής δύναμης), ζώνονται με κουδούνια για να ξυπνήσουν τη φύση και κρατούν σακίδια με στάχτη για να ξορκίσουν το κακό.

Η μορφή τους είναι επιβλητική: η καμπούρα στην πλάτη συμβολίζει τη γριά «Μπάμπω», τιμώντας την προσφορά των ηλικιωμένων, ενώ η ορμή τους στους δρόμους θυμίζει τους Σάτυρους, τους πιστούς ακολούθους του θεού του οίνου και της χαράς. Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλές από τις στολές που φορούν οι νέοι σήμερα είναι αυθεντικά κειμήλια, κατασκευασμένα πριν από έναν αιώνα.

• δράμα
• καρναβάλι