Η δράση και η εξάρθρωση της «17 Νοέμβρη» – Πού βρίσκονται σήμερα τα μέλη της – Ποιοι παραμένουν στην φυλακή

Σαν σήμερα, στις 29 Ιουνίου 2002, μια έκρηξη στα εκδοτήρια της ακτοπλοϊκής εταιρείας Hellas Flying Dolphins στον Πειραιά τραυματίζει σοβαρά τον Σάββα Ξηρό. Το περιστατικό, που αρχικά αντιμετωπίζεται ως “ατύχημα”, αποδεικνύεται η αρχή του τέλους για τη διαβόητη τρομοκρατική οργάνωση «17 Νοέμβρη».

Ο Σάββας Ξηρός, βαριά τραυματισμένος, συλλαμβάνεται και λίγες μέρες αργότερα αρχίζει να ομολογεί τη συμμετοχή του σε δολοφονικές ενέργειες, κατονομάζοντας και άλλους συνεργούς. Η ομολογία του ανοίγει τον δρόμο στις αρχές για να εξαρθρώσουν την οργάνωση, που από το 1975 έως και το 2002 είχε αναλάβει την ευθύνη για δεκάδες επιθέσεις.

Η υπόθεση θα προκαλέσει τεράστια πολιτική και κοινωνική αναταραχή, ενώ ταυτόχρονα θα σημάνει το τέλος μιας εποχής για την ελληνική τρομοκρατία. Οι συλλήψεις, οι δίκες και οι ποινές που ακολούθησαν θα αποτελέσουν καθοριστική καμπή στην ασφάλεια και στη σύγχρονη ιστορία της χώρας.

Η Οργάνωση 17 Νοέμβρη (17Ν) εμφανίστηκε για πρώτη φορά στις 23 Δεκεμβρίου 1975, αυτοπροσδιοριζόμενη ως μαρξιστική, αντιιμπεριαλιστική οργάνωση με έντονο αντιαμερικανικό λόγο. Η ονομασία της προέρχεται από την εξέγερση του Πολυτεχνείου στις 17 Νοεμβρίου 1973. Στις προκηρύξεις που άφηνε μετά από κάθε επίθεση, η 17Ν εξέθετε το ιδεολογικό της μανιφέστο, καταγγέλλοντας την αμερικανική πολιτική, τον καπιταλισμό και την ελληνική «ελίτ». Για 27 χρόνια (1975–2002) παρέμεινε ασύλληπτη, αποκτώντας σχεδόν μυθικό στάτους καθώς κατόρθωνε να δρα ανενόχλητη παρά τις έντονες αστυνομικές έρευνες.

Επιθέσεις και θύματα

Η 17Ν ευθύνεται για 23 δολοφονίες και πολυάριθμους τραυματισμούς από βομβιστικές επιθέσεις και ένοπλες ενέργειες. Οι στόχοι της περιλάμβαναν Αμερικανούς και ΝΑΤΟϊκούς αξιωματούχους, Τούρκους διπλωμάτες, Έλληνες επιχειρηματίες, εκδότες και πολιτικούς, αλλά και αστυνομικούς. Μερικά από τα πιο χαρακτηριστικά «χτυπήματα» της οργάνωσης ήταν:

• 23 Δεκεμβρίου 1975: Δολοφονία του σταθμάρχη της CIA στην Αθήνα, Ρίτσαρντ Γουέλς, έξω από το σπίτι του στο Ψυχικό. Αυτή ήταν η πρώτη γνωστή ενέργεια της 17Ν, που τάραξε διεθνώς την εικόνα ασφάλειας στην Ελλάδα.

• 21 Φεβρουαρίου 1985: Δολοφονία του εκδότη της εφημερίδας Απογευματινή Νίκου Μομφεράτου (και του οδηγού του) στο Κολωνάκι, με ταυτόχρονη προκήρυξη εναντίον της «αμερικανόφιλης» πολιτικής του.

• 26 Σεπτεμβρίου 1989: Δολοφονία του βουλευτή και δημοσιογράφου Παύλου Μπακογιάννη έξω από το γραφείο του στο κέντρο της Αθήνας. Ήταν μια από τις πιο σοκαριστικές επιθέσεις, καθώς ο Μπακογιάννης ήταν δημοφιλής πολιτικός και γαμπρός του τότε πρωθυπουργού.

• 14 Ιουλίου 1992: Θάνατος του 22χρονου φοιτητή Θάνου Αξαρλιάν, ο οποίος χτυπήθηκε ως παράπλευρο θύμα από ρουκέτα της 17Ν σε απόπειρα δολοφονίας του τότε Υπουργού Οικονομικών στο κέντρο της Αθήνας. Η τραγική αυτή περίπτωση προκάλεσε ευρεία κατακραυγή, καθώς επρόκειτο για έναν αθώο περαστικό.

• 8 Ιουνίου 2000: Δολοφονία του Βρετανού στρατιωτικού ακολούθου στην Αθήνα, Ταξίαρχου Στίβεν Σόντερς, εν κινήσει με μοτοσικλέτα στους δρόμους της πρωτεύουσας. Αυτή ήταν η τελευταία δολοφονική επίθεση της 17Ν και προκάλεσε τη διεθνή πίεση (ιδίως από τη Μ. Βρετανία) για σύλληψη των δραστών.

Οι επιθέσεις της 17Ν χαρακτηρίζονταν από ακρίβεια και μελετημένο σχέδιο. Τα μέλη της οργάνωσης συχνά χρησιμοποιούσαν κλεμμένα όπλα (όπως το περίφημο .38 περίστροφο που είχε αφαιρεθεί από αστυνομικό το 1984) και άφηναν χειρόγραφες προκηρύξεις στον τόπο του εγκλήματος. Παρά τις εντατικές έρευνες, η οργάνωση δεν είχε αποκαλυφθεί. Οι διωκτικές αρχές απέτυχαν επί χρόνια να ταυτοποιήσουν τους δράστες, γεγονός που ενίσχυε τον μύθο της 17Ν ως «αόρατης» τρομοκρατικής ομάδας.

Η αρχή του τέλους – Σύλληψη των μελών

Το καλοκαίρι του 2002 γράφτηκε ο επίλογος της δράσης της 17Ν. Το βράδυ του 29 Ιουνίου 2002, μια βόμβα που προοριζόταν για τα εκδοτήρια της ναυτιλιακής εταιρίας Hellas Flying Dolphins στο λιμάνι του Πειραιά, εξερράγη πρόωρα στα χέρια του 40χρονου Σάββα Ξηρού.Ο Ξηρός –μέλος της 17Ν με το ψευδώνυμο «Μιχάλης»– τραυματίστηκε βαριά (στο πρόσωπο, στα μάτια, στα χέρια και στο στήθος) και συνελήφθη επί τόπου. Ήταν η πρώτη φορά που οι αρχές είχαν στα χέρια τους έναν εν ζωή δράστη τρομοκρατικής επίθεσης της 17Ν, γεγονός που πυροδότησε ραγδαίες εξελίξεις.

Η αστυνομία, αξιοποιώντας τα στοιχεία που βρέθηκαν πάνω και γύρω από τον τραυματία (όπως ένα περίστροφο .38 που συνδέθηκε βαλλιστικά με προηγούμενες δολοφονίες της 17Ν), ξεκίνησε ανθρωποκυνηγητό για τον εντοπισμό των υπολοίπων μελών. Οι έρευνες οδήγησαν σε γιάφκες της οργάνωσης (σε περιοχές όπως ο Κολωνός, τα Πατήσια και το Παγκράτι), όπου βρέθηκαν όπλα, εκρηκτικά, προκηρύξεις και άλλα πειστήρια. Πολύ σύντομα, μέσα στον Ιούλιο του 2002, συνελήφθησαν ή προσήχθησαν αρκετοί ύποπτοι. Στις 15 Ιουλίου 2002, συνελήφθη σε ένα νησί των Δωδεκανήσων (Λειψοί) ο 58χρονος Αλέξανδρος Γιωτόπουλος, ο φερόμενος ως ιδρυτής και αρχηγός («Λάμπρος») της 17Ν Επίσης συνελήφθησαν ο Βασίλης Τζωρτζάτος, ο Χριστόδουλος Ξηρός (αδελφός του Σάββα) και άλλα μέλη, όπως ο Διονύσης Γεωργιάδης και ο Θεολόγος Ψαραδέλλης.

Ο Δημήτρης Κουφοντίνας, επιχειρησιακό στέλεχος-κλειδί (ψευδώνυμο «Λουκάς»), διέφυγε προσωρινά και κρυβόταν ενώ τα υπόλοιπα μέλη συλλαμβάνονταν. Τελικά, στις 5 Σεπτεμβρίου 2002, ο Κουφοντίνας εμφανίστηκε αιφνιδιαστικά μόνος του με ταξί στη Γενική Αστυνομική Διεύθυνση Αττικής και παραδόθηκε. Κατά την παράδοσή του δήλωσε λιτά: «Αναλαμβάνω την πολιτική ευθύνη. Όλα τέλειωσαν», σηματοδοτώντας και επίσημα το τέλος της 17Ν. Συνολικά συνελήφθησαν περίπου 15 άτομα ως μέλη ή συνεργοί της οργάνωσης, ενώ άλλοι λίγοι κατηγορούμενοι απαλλάχθηκαν λόγω αμφιβολιών στο δικαστήριο.

Δίκη και καταδίκες

Η πολύκροτη δίκη της 17Ν ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2003 σε ειδικά διαμορφωμένη αίθουσα στις φυλακές Κορυδαλλού. Το Δεκέμβριο του 2003 εκδόθηκαν οι πρωτόδικες αποφάσεις, ενώ το 2005-2007 ακολούθησε η δίκη σε δεύτερο βαθμό (Εφετείο). Οι ποινές που επιβλήθηκαν στους καταδικασθέντες ήταν ιδιαιτέρως βαριές, αντικατοπτρίζοντας τη βαρβαρότητα της δράσης τους. Ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος καταδικάστηκε ως αρχηγός σε 17 φορές ισόβια κάθειρξη, ενώ ο Δημήτρης Κουφοντίνας σε 11 φορές ισόβια – ουσιαστικά ποινές που δεν αφήνουν περιθώριο αποφυλάκισης. Άλλοι βασικοί δράστες έλαβαν πολλαπλές ισόβιες (π.χ. Χριστόδουλος Ξηρός 6 φορές, Σάββας Ξηρός 5 φορές, Βασίλης Τζωρτζάτος 4 φορές ισόβια). Ορισμένοι που είχαν μικρότερη συμμετοχή τιμωρήθηκαν με πολυετείς καθείρξεις (π.χ. Βασίλης Ξηρός 25 έτη, Ηρακλής Κωστάρης ισόβια+23 έτη), ενώ μερικοί περιφερειακοί κατηγορούμενοι εξέτισαν ποινές 8–25 ετών ή απαλλάχθηκαν με ελαφρυντικά λόγω μεταμέλειας (όπως ο Κώστας Τέλιος και ο Θωμάς Σερίφης). Τρεις από τους συνολικά 18 κατηγορούμενους κρίθηκαν αθώοι από το δικαστήριο (όπως ο συνδικαλιστής Γιάννης Σερίφης και η Αγγελική Σωτηροπούλου, σύζυγος Κουφοντίνα).

Με την ολοκλήρωση της δικαστικής διαδικασίας, η 17Ν είχε ουσιαστικά εξαρθρωθεί πλήρως. Η δράση της καταγράφηκε στην ιστορία ως η πλέον πολύχρονη και αιματηρή τρομοκρατική δραστηριότητα στην Ελλάδα, ενώ το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ την διαγράφει επισήμως από τη λίστα ενεργών τρομοκρατικών οργανώσεων μόλις το 2015, κλείνοντας οριστικά αυτό το κεφάλαιo.

Τα φυλακισμένα μέλη της 17Ν

Παρότι οι πρωταγωνιστές της 17Ν καταδικάστηκαν σε ισόβια, σήμερα μόνο πέντε άτομα εξακολουθούν να βρίσκονται στη φυλακή, όλα ηγετικά στελέχη της οργάνωσης:

• Αλέξανδρος Γιωτόπουλος: 78 ετών πλέον, εκτίει ποινή 17 φορές ισόβια ως αρχηγός της 17Ν.  Παραμένει κρατούμενος σε ειδικό κελί (αρχικά στις φυλακές Κορυδαλλού, πρόσφατα Δομοκού) και περνά τον χρόνο του διαβάζοντας – μάλιστα ολοκλήρωσε διδακτορικό στα μαθηματικά ενώ ήταν κρατούμενος. Ο ίδιος συνεχίζει να αρνείται τον ρόλο του ως αρχηγός και έχει αποφύγει δημόσιες δηλώσεις μεταμέλειας, πέρα από ανοικτές επιστολές όπου έχει εκφράσει διαφωνίες με πρώην συντρόφους του.

• Δημήτρης Κουφοντίνας: 64 ετών, εκτίει 11 φορές ισόβια ως επιχειρησιακός αρχηγός της 17Ν. Αν και παραμένει φυλακισμένος, από το 2017 απέκτησε δικαίωμα σε ολιγοήμερες άδειες εξόδου, γεγονός που προκάλεσε αντιδράσεις από οικογένειες θυμάτων και ξένες πρεσβείες. Το 2019 μεταφέρθηκε σε αγροτική φυλακή, όμως το 2021, με νέο νόμο που απαγορεύει ευνοϊκή κράτηση σε καταδικασμένους για τρομοκρατία, επέστρεψε σε φυλακή υψίστης ασφαλείας (Δομοκό).  Μέχρι σήμερα παραμένει κρατούμενος, με δυνατότητα νέας αίτησης αποφυλάκισης υπό όρους (έχει συμπληρώσει άνω των 19 ετών εγκλεισμού.

• Χριστόδουλος Ξηρός: 64 ετών, εκτίει 6 φορές ισόβια. Ο Χριστόδουλος (αδελφός του Σάββα) είχε λάβει έξι φορές άδεια στο παρελθόν, όμως τον Ιανουάριο του 2014 παραβίασε την άδεια και απέδρασε, προκαλώντας πολιτικό σεισμό. Κατά τη διάρκεια της φυγοδικίας του συνεργάστηκε με άλλη τρομοκρατική ομάδα (Συνωμοσία Πυρήνων της Φωτιάς) σε σχέδιο απόδρασης κρατουμένων, πριν συλληφθεί ξανά το 2015. Αυτή η ενέργεια του απέφερε πρόσθετες κατηγορίες και πλέον δεν δικαιούται νέες άδειες.

• Σάββας Ξηρός: 60 ετών, εκτίει 5 φορές ισόβια. Ο Σάββας, που τραυματίστηκε σοβαρά από την έκρηξη του 2002, αντιμετωπίζει μόνιμα προβλήματα υγείας (σχεδόν τυφλός, με βαρύτατες βλάβες). Κρατείται στο νοσοκομείο κρατουμένων Κορυδαλλού, λαμβάνοντας ιατρική φροντίδα. Το 2015 του δόθηκε η δυνατότητα νομίμως να μετατραπεί η ποινή του σε κατ’ οίκον περιορισμό με ηλεκτρονική επιτήρηση (βραχιολάκι) λόγω αναπηρίας, όμως ο ίδιος αρνήθηκε για λόγους «θρησκευτικής συνείδησης». Συνεχίζει να εκτίει την ποινή του εντός φυλακής, έχοντας στραφεί στη θρησκεία και στη μελέτη (ασχολείται με την αγιογραφία και έχει συγγράψει βιβλίο μαθηματικών).

• Βασίλης Τζωρτζάτος: 60 ετών περίπου, εκτίει 4 φορές ισόβια. Ο Τζωρτζάτος («Σταμάτης») παραμένει στη φυλακή αλλά έχει υιοθετήσει πιο ομαλό τρόπο ζωής εντός του σωφρονιστικού καταστήματος. Εργάζεται στο αρτοποιείο των φυλακών και έτσι συγκεντρώνει μεροκάματα που μειώνουν την ποινή του. Παίρνει τακτικά ολιγοήμερα κρατητικά δικαιώματα (άδειες) και επισκέπτεται την οικογένειά του στην Αθήνα.

Τα αποφυλακισμένα μέλη της 17Ν

Οι υπόλοιποι καταδικασθέντες για συμμετοχή στη 17Ν έχουν αποφυλακιστεί σταδιακά κατά τα περασμένα χρόνια, αφού εξέτισαν το σύνολο ή μεγάλο μέρος των ποινών τους (συχνά πολυετών καθείρξεων) – κάποιοι μάλιστα πολύ νωρίτερα λόγω ελαφρυντικών ή ευεργετικών διατάξεων. Οι περισσότεροι από αυτούς έχουν επιλέξει να κρατηθούν μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας, ζώντας πλέον ως ιδιώτες.

• Βασίλης Ξηρός: Ο νεότερος αδελφός της οικογένειας Ξηρού. Καταδικάστηκε σε 25ετή κάθειρξη (ως συνεργός) και αποφυλακίστηκε το 2011 έχοντας εκτίσει τα 3/5 της ποινής του. Σήμερα, σε ηλικία ~ Fifty-two (52), ζει ήσυχα στη Χαλκιδική όπου ασχολείται με την κτηνοτροφία, μακριά από δημοσιότητα.

• Ηρακλής Κωστάρης: Καταδικάστηκε σε ισόβια + 23 χρόνια (για συμμετοχή στη δολοφονία Μπακογιάννη κ.ά.). Ήταν ο τελευταίος χρονικά αποφυλακισθείς μέλος της 17Ν – αποφυλακίστηκε τον Ιούλιο του 2021, ύστερα από 19 χρόνια φυλάκισης. Είχε εργαστεί εντατικά στο αρτοποιείο των φυλακών (όπως και ο Τζωρτζάτος) ώστε να μειώσει την ποινή και έπαιρνε εκπαιδευτικές άδειες για σπουδές πληροφορικής. Πλέον ζει ελεύθερος, προσπαθώντας να επανενταχθεί.

• Κώστας Καρατσώλης: Αποφυλακίστηκε ήδη από το 2010 (καταδίκη 17 ετών). Ο 50χρονος (περίπου) Καρατσώλης, άλλοτε μεσίτης ακινήτων, άλλαξε πορεία και εργάζεται ως κηπουρός για τα προς το ζην.

• Θωμάς Σερίφης: Καταδικάστηκε σε 8ετή κάθειρξη (είχε ελαφρυντικό μεταμέλειας) και ήταν από τους πρώτους που βγήκαν. Αποφυλακίστηκε το 2007. Σήμερα (~58 ετών) ζει ήρεμα στην Αθήνα, όπου εργάζεται ως υπάλληλος σε εστιατόριο, έχοντας δημιουργήσει οικογένεια.

• Παύλος Σερίφης: Εξάδελφος του Θωμά, θεωρούμενος παλιό μέλος. Είχε αποφυλακιστεί πολύ νωρίτερα, ήδη από το 2005, καθώς αντιμετώπιζε προβλήματα υγείας και είχε λάβει αναπηρική σύνταξη. Σήμερα, πάνω από 60 ετών, ζει ως συνταξιούχος με την οικογένειά του, παραμένοντας μακριά από οποιαδήποτε εμπλοκή στα κοινά.

• Σωτήρης Κονδύλης: Καταδικάστηκε σε 11ετή κάθειρξη (με ελαφρυντικό). Αποφυλακίστηκε το 2007, αφού εξέτισε την ποινή του. Έχει επιστρέψει στη γειτονιά του στον Βύρωνα Αττικής και εργάζεται ως ιδιωτικός υπάλληλος, ζώντας μια φυσιολογική οικογενειακή ζωή.

• Διονύσης Γεωργιάδης: Νεότερο μέλος (ο «μικρός» μουσικός της οργάνωσης). Καταδικάστηκε σε 8ετή κάθειρξη και ήταν ελεύθερος ήδη από τέλη 2006. Έφυγε από την Αθήνα και γύρισε στη Θεσσαλονίκη, όπου εργάζεται στο οικογενειακό επιπλοποιείο και παίζει μουσική (μπλουζ) ερασιτεχνικά.

• Κώστας Τέλιος: Η περίπτωση του Τέλιου είναι ιδιαίτερη. Πρόκειται για δάσκαλο από τη Βόρεια Ελλάδα, ο οποίος παραδόθηκε μόνος του στις αρχές το 2002 και συνεργάστηκε, εκφράζοντας μεταμέλεια. Καταδικάστηκε με ελαφρυντικό (22ετή κάθειρξη), αλλά ήδη τον Δεκέμβριο 2003 αποφυλακίστηκε προσωρινά λόγω σοβαρών προβλημάτων υγείας. Το 2007 επέστρεψε φυλακή για να συνεχίσει την έκτιση, αλλά τελικά το 2012 αποφυλακίστηκε οριστικά. Στο μεσοδιάστημα είχε παντρευτεί και αποκτήσει μια κόρη. Μετά την αποφυλάκιση επιχείρησε να επανέλθει στο δημόσιο ως εκπαιδευτικός, αίτηση που απορρίφθηκε.

• Πάτροκλος Τσελέντης: Καταδικασμένος σε 25ετή κάθειρξη (με ελαφρυντικό), αποφυλακίστηκε περίπου το 2012 Ο άλλοτε οικονομολόγος (ψευδώνυμο «Αλέκος» ή «Ταινία») μετά την αποφυλάκιση ζει διακριτικά με την οικογένειά του στο Ελληνικό (Αθήνα), αποφεύγοντας δημοσιότητα.

• Νίκος Παπαναστασίου: Κατηγορήθηκε ως μέλος της 17Ν (συγγενής άλλου κατηγορούμενου), καταδικάστηκε πρωτόδικα, όμως τελικά η δίωξή του έπαυσε λόγω παραγραφής/ Είχε ήδη αποφυλακιστεί πριν το 2007 και επέστρεψε στην οικογενειακή επιχείρηση κεραμοποιίας στη Σταμάτα Αττικής. Σήμερα, περίπου 60 ετών, συνεχίζει να εργάζεται εκεί, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του. Έχει αποκτήσει παιδιά και ζει μια ήσυχη οικογενειακή ζωή.

• Θεολόγος Ψαραδέλλης: Ένα από τα μεγαλύτερα σε ηλικία πρόσωπα που εμπλέκονταν. Ο Ψαραδέλλης (γεννηθείς το 1942) είχε κατηγορηθεί ως συνεργός κυρίως για ιδεολογική υποστήριξη. Τελικά αθωώθηκε στο πρωτόδικο δικαστήριο, αφού πέρασε περίπου δύο χρόνια προσωρινά κρατούμενος. Έχει αποσυρθεί εδώ και πολλά χρόνια – στα 75 του (το 2017) περιγραφόταν να ζει μια απλή ζωή, περνώντας τις μέρες του σε μια παραλία στην Εύβοια και αντιμετωπίζοντας ήρεμα τα γηρατειά του.

 

• 17 Νοέμβρη
• Δημήτρης Κουφοντίνας
• Σάββας Ξηρός