Η γενοκτονία των Ποντίων και η δημιουργία του Τουρκικού κράτους: Ιστορική αλήθεια με σύγχρονες προεκτάσεις

Η γενοκτονία των Ποντίων και η ευρύτερη εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών και των Ελλήνων από τον Κεμάλ Ατατούρκ για τη δημιουργία του εθνικού κράτους της Τουρκίας αποτελεί μια από τις πιο τραγικές σελίδες της σύγχρονης ιστορίας. Στο πλαίσιο της ανασύστασης του τουρκικού κράτους και της εθνικής του ταυτότητας, οι ελληνικοί πληθυσμοί της Μικράς Ασίας, και ιδιαίτερα οι Πόντιοι, υπέστησαν εκτεταμένες διώξεις, βίαιες μετακινήσεις και σφαγές.

Πρόκληση Ερντογάν ανήμερα της Γενοκτονίας των Ποντίων: «Ξεσηκωθήκαμε ενάντια στην εχθρική κατοχή»

Ιστορικό Πλαίσιο

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο Μουσταφά Κεμάλ, γνωστός ως Ατατούρκ, ξεκίνησε τον αγώνα για την ανεξαρτησία και τη δημιουργία ενός εθνικού τουρκικού κράτους. Στο πλαίσιο αυτού του αγώνα, οι μη μουσουλμανικοί πληθυσμοί, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων, Αρμενίων και Ασσυρίων, θεωρήθηκαν εμπόδιο στην επίτευξη αυτού του στόχου.

Η γενοκτονία των Ποντίων ξεκίνησε το 1916 και κορυφώθηκε μεταξύ 1919 και 1923. Υπολογίζεται ότι περίπου 353.000 Πόντιοι Έλληνες έχασαν τη ζωή τους μέσω μαζικών σφαγών, πορειών θανάτου, και άλλων μεθόδων εξόντωσης. Παράλληλα, άλλοι χριστιανικοί πληθυσμοί υπέστησαν παρόμοιες τραγωδίες, με συνολικό αριθμό θυμάτων που ξεπερνά το ένα εκατομμύριο.

Αίτια και Μέθοδοι

Οι διώξεις αυτές είχαν ως σκοπό την εθνοκάθαρση και την ομογενοποίηση του πληθυσμού της νέας τουρκικής δημοκρατίας. Οι Έλληνες του Πόντου, με την ακμάζουσα οικονομία και τον πολιτισμό τους, θεωρήθηκαν απειλή για τον εθνικιστικό στόχο του Ατατούρκ. Η γενοκτονία περιλάμβανε βίαιες εκτοπίσεις, καταναγκαστικά έργα, πείνα, και μαζικές εκτελέσεις.

Μήνυμα Σαμαρά για την Γενοκτονία των Ποντίων με πολλαπλούς αποδέκτες: «Να αναστοχαστούμε για το ποιοι είμαστε, τι θέλουμε και πως θα το πετύχουμε»  

Όπως αφηγείται ο ιστορικός και συγγραφέας Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, «οι Πόντιοι Έλληνες υπέστησαν μια μαρτυρική πορεία θανάτου, αναγκασμένοι να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και να βαδίζουν χιλιόμετρα σε αφόρητες συνθήκες, χωρίς τροφή και νερό» (Ενεπεκίδης, 1978). Οι μαρτυρίες επιζώντων  που διασώζονται στα Αρχεία του Ποντιακού Ελληνισμού, περιγράφουν με ανατριχιαστική λεπτομέρεια τις σφαγές και τους βασανισμούς που υπέστησαν: «Είδα με τα μάτια μου να σκοτώνουν γυναίκες και παιδιά, να πυρπολούν χωριά και να κλέβουν τις περιουσίες μας»

Αυτές οι αφηγήσεις, μαζί με τα έργα πολλών συγγραφέων και ερευνητών, όπως ο Αμερικανός ιστορικός Τζορτζ Χόρτον, που στο βιβλίο του “Η Μάστιγα της Ασίας” καταγράφει τις μαρτυρίες και τα στοιχεία για τις φρικαλεότητες, αναδεικνύουν το μέγεθος της τραγωδίας. Η καταγραφή αυτών των γεγονότων δεν είναι απλώς μια ιστορική ανασκόπηση, αλλά μια προσπάθεια διατήρησης της μνήμης και της αναγνώρισης των θυμάτων, καθώς και μια προειδοποίηση για το μέλλον.

«Η καταστροφή της Σμύρνης δεν αποτελεί παρά την τελευταία πράξη του σταθερού προγράμματος εξόντωσης της χριστιανοσύνης από όλο το μήκος και το πλάτος της παλιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας […]. Αυτή η διαδικασία εξόντωσης απαίτησε ένα σημαντικό χρονικό διάστημα για να συντελεστεί. Την διέκριναν προκαθορισμένοι στόχοι, σύστημα και μεγάλη προσοχή, έστω και στην πιο μικρή λεπτομέρεια. Ολοκληρώθηκε με απερίγραπτες ωμότητες, προξενώντας την καταστροφή μεγαλύτερου αριθμού ανθρώπινων υπάρξεων από οποιονδήποτε άλλο διωγμό που εξαπολύθηκε στην μετά Χριστόν εποχή».

Αυτή είναι η εκτίμηση του Τζορτζ Χόρτον για όσα συνέβησαν στη Μικρά Ασία τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1926, προκαλώντας μεγάλη αίσθηση.

Διπλωμάτης, δημοσιογράφος, πεζογράφος και ποιητής, ο Χόρτον ήταν πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη την περίοδο 1911-1917 και 1919-1922. «Ο ίδιος», γράφει, «όχι μόνο παρακολούθησα προσωπικά αλλά και επαλήθευσα από άλλους μάρτυρες τη φρικαλέα μεταχείριση των χριστιανικών πληθυσμών στο βιλαέτι της Σμύρνης, τόσο κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου, όσο και πριν από την έκρηξή του». Και για την καταστροφή της Σμύρνης: «Ήμουν αυτόπτης μάρτυς στην εξέλιξη της δάντειας αυτής τραγωδίας, που όμοιά της δύσκολα θα βρεθεί στην παγκόσμια ιστορία».

Εγκαταλείποντας την πόλη, επιβιβάστηκε στο αμερικανικό αντιτορπιλικό “Simpson”. «Η τελευταία εικόνα από τη δύσμοιρη πόλη της Σμύρνης» γράφει, «χαράχτηκε στη μνήμη μου: τεράστια σύννεφα που ολοένα μεγάλωναν και ανέβαιναν στον ουρανό, μια στενή παραλία σκεπασμένη από ένα τεράστιο ανθρώπινο πλήθος με τη φωτιά στην πλάτη και τη θάλασσα μπροστά του και, αγκυροβολημένος σε μικρή απόσταση, ένας ισχυρός στόλος από διασυμμαχικά πλοία να παρακολουθεί αμέτοχος».

«Η καταστροφή της Σμύρνης» συμπληρώνει, «συνέβηκε το 1922, μόλις έξι χρόνια μετά τη μαζική σφαγή των Αρμενίων. Καμιά πράξη που διαπράχθηκε ποτέ από την τουρκική φυλή σε ολόκληρη την αιματοβαμμένη ιστορία της δεν είχε πιο βάναυσα και ακόλαστα χαρακτηριστικά, ούτε υπήρξε τόσο παραγωγική στις χειρότερες δυνατές μορφές βασανιστηρίων που επιβλήθηκαν ποτέ σε άοπλους και ανυπεράσπιστους ανθρώπους. Ήταν το μακάβριο και σατανικό τέλος που ταίριαζε στη φοβερή αυτή τραγωδία της εξόντωσης των χριστιανών της Μικράς Ασίας».

Η Σύνδεση με το Σήμερα

Η γενοκτονία των Ποντίων και η ευρύτερη εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών στην Τουρκία έχουν αφήσει βαθιά τραύματα στις οικογένειες και τους απογόνους των θυμάτων. Σήμερα, το ζήτημα της αναγνώρισης της γενοκτονίας παραμένει ένα ανοιχτό θέμα. Δεν φταίει, μόνο ο σφαγέας Κεμάλ αλλά και οι ηγεσίες της Χριστιανικής δύσης που επέτρεψαν αν όχι συμφωνήσαν με το αίμα των χριστιανικών πληθυσμών να μπουν τα θεμέλια της Τουρκίας που θα εξυπηρετούσε τα δικά τους συμφέροντα. Ενώ πολλές χώρες και διεθνείς οργανισμοί έχουν αναγνωρίσει επίσημα τις γενοκτονίες, η Τουρκία συνεχίζει να αρνείται την ευθύνη και την ύπαρξη αυτών των εγκλημάτων αλλά δεν έχουν αναλάβει και τις δικές τους ευθύνες.

Όλα τα παραπάνω θα πρέπει να τα γνωρίζουν όσοι διαχειρίζονται τις ελληνοτουρκικές σχέσεις γιατί το βαθύ Τουρκικό κράτος δεν έχει αλλάξει στρατηγική.

Η σύγχρονη Τουρκία, υπό την ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, διατηρεί μια σκληρή στάση απέναντι στα ζητήματα που αφορούν τις μειονότητες και την ιστορική μνήμη. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις παραμένουν τεταμένες, και τα ζητήματα των δικαιωμάτων των μειονοτήτων εξακολουθούν να προκαλούν εντάσεις.

Επιπλέον, η πρόσφατη επαναφορά της Αγίας Σοφίας σε τζαμί το 2020 αποτελεί ένα συμβολικό βήμα που πολλοί ερμηνεύουν ως προσπάθεια αναθεώρησης της ιστορίας και επιβολής της εθνικής ταυτότητας της Τουρκίας με τρόπο που υποτιμά την ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά των χριστιανικών πληθυσμών.

Η γενοκτονία των Ποντίων και η εξόντωση των χριστιανικών πληθυσμών από τον Κεμάλ Ατατούρκ είναι ένα ιστορικό γεγονός που συνεχίζει να επηρεάζει τις σύγχρονες ελληνοτουρκικές σχέσεις και την πολιτική της Τουρκίας απέναντι στις μειονότητες. Η αναγνώριση και η αποδοχή αυτής της ιστορίας είναι ουσιώδης για την επίτευξη μιας δίκαιης και ειρηνικής συνύπαρξης των λαών στην περιοχή.

• γενοκτονία των Ποντίων
• Του​ρκία