Κεφαλονιά: Ανασκαφές έφεραν στο φως έναν από τους αρχαιότερους χώρους εξόρυξης στον ελλαδικό χώρο

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κεφαλληνίας και Ιθάκης, ύστερα από υπόδειξη της θέσης (2/2023), προχώρησε και προχωρεί (4/2023 και όποτε αυτό είναι δυνατόν και επιτρέπεται στο πλαίσιο των όλων υπηρεσιακών υποχρεώσεων) σε σωστική έρευνα στη θέση “Κοτρώνι” Λακήθρας, λίγο έξω από το Αργοστόλι. Η θέση “Κοτρώνι” βρίσκεται σε διάσελο και έχει ακώλυτη θέα σε όλη τη Λειβαθώ, σε μέρος της Κρανιάς, προς το χώρο του αεροδρομίου και τη Ζάκυνθο.

Η κυκλική κατασκευή, που αχνοφαινόταν μέσα στη θαμνώδη, οργιαστική βλάστηση, δημιουργούσε προσδοκίες για κάποιο νέο ταφικό μνημείο, του τύπου των Μαυράτων ή των Τζανάτων. Ωστόσο, η συνέχεια υπήρξε απρόσμενη. Στον τόπο αυτό, που παραμένει απροσπέλαστος από τον άνθρωπο τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1940, σύμφωνα με τις αεροφωτογραφίες του Κτηματολογίου, οι εκπλήξεις υπήρξαν σχεδόν συνεχείς.

Σταδιακά ήρθαν στο φως δύο μεγάλα φρέατα βάθους μέχρι και πέντε μέτρων, τα οποία περιβάλλονται από “αρχιτεκτονικά” διατεταγμένους λίθινους δακτυλίους, προσδίδοντας μνημειώδη χαρακτήρα στα επιμέρους ενώ συγκρατούν τα εξωτερικά πρανή από χώμα και λίθους, που με τη σειρά τους δημιουργούν την εικόνα γένεσης ενός τύμβου. Τα πρανή αυτά διαμορφώνονται από διαφορετικών μεγεθών φυσικούς ή ελάχιστα κατεργασμένους ασβεστόλιθους. Το μέγεθός τους μειώνεται από τα φρέατα προς την εξωτερική περίμετρο, η οποία διαστρώνεται από ασβεστολιθικές λατύπες. Στοιχεία αρχιτεκτονικής, σε συνδυασμό με το συνολικό μέγεθος και την εν είδει τύμβου έξαρση, προσδίδουν αίσθηση μνημειακότητας στο σύνολο, ενοποιώντας μάλιστα τα δύο φρέατα.

Στο εσωτερικό αυτών σώζονται σε εκπληκτική κατάσταση τα ίχνη των εργαλείων εξόρυξης του πετρώματος. Και στα δύο υφίσταται περιμετρική λάξευση μέχρι 20 εκ., που δημιουργούσε τη δυνατότητα έδρασης ξυλοδοκού ή ξυλοδοκών, ενδεχομένως και εξέδρας από ξυλοδοκούς για τη διαμόρφωση κάποιου είδους δαπέδου ή για την υποστήριξη άλλης κατασκευής με σκοπό την ανάσυρση και τελική απομάκρυνση του υλικού από το εσωτερικό. Η πρόσβαση στο εσωτερικό γινόταν από ξύλινη σκάλα, της οποίας τα επιμέρους σκαλοπάτια στην μία πλευρά τοποθετούνταν σε λαξευμένες υποδοχές στον φυσικό βράχο.

Η επόμενη έκπληξη ήταν η προσεκτικά στρωματογραφημένη διαμόρφωση του εδάφους μπροστά από το μεγαλύτερο φρέαρ. Σε επαφή με τον φυσικό βράχο διαμορφώνεται στρώση αργίλου πάχους μισού σχεδόν μέτρου, στην οποία έχει ανακατευτεί κεραμική, σκόπιμα θραυσμένη, στην κυριολεξία κατατεμαχισμένη, μαζί με απολεπίσματα διαφόρων μεγεθών από την κατεργασία πυριτόλιθου. Τα όστρακα ανήκουν στην κατηγορία της τραχείας, «οικιακής» λεγόμενης κεραμικής, δηλαδή όστρακα από πηλό με άφθονα εγκλείσματα, ως επί το πλείστον χειροποίητη. Κάποια όστρακα φέρουν και στίλβωση. Χρονολογούνται σε ύστερο στάδιο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού (συγχρονισμό με τη μυκηναϊκή κεραμική, στην ΥΕΙΙΙΓ). Είναι εκπληκτικά όμοια με την κεραμική προηγούμενων περιόδων, ακόμη και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού ή Τελικής Νεολιθικής.

Πρόσφατο εύρημα, η ταφή Πολεμιστή από το Μπόρζι των Τζανάτων με κεραμική ΜΕ, όπως λέγεται παράδοσης (συγχρ. ΥΕΙΙΙΒ2), είναι χαρακτηριστική ως προς αυτό. Επιστρέφοντας στην κεραμική των φρεάτων, σημειώνουμε ότι ανασύρθηκε και λιγοστή «μυκηναϊκή» κεραμική (τα εισαγωγικά αναφέρονται στο γεγονός ότι είναι προφανής η τοπική παραγωγή και αυτής της κατηγορίας). Εφαρμόστηκαν, επιπλέον, διάφορες τεχνικές για τη διαπίστωση τυχόν διαφοροποιήσεων στη διαστρωμάτωση της κεραμικής, χωρίς όμως να προκύψει κάτι νέο, διαφορετικό. Θραύσματα από το ίδιο αγγείο βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία της «πλατφόρμας» αυτής, πάνω από την οποία διατάσσονται στρώματα εδάφους, διαφορετικού χρώματος, σαφέστατα διακρινόμενα. Πρόκειται για κατασκευή που έγινε συνολικά και σε μικρό χρονικό διάστημα. Το δε φαινόμενο της σκόπιμης θραύσης ανοικτών αγγείων (εδώ κατατεμαχισμού πλην μιας περίπτωσης) αποτελεί την πλήρη αντιστροφή ανάλογης πρακτικής που συναντούμε σε ταφικά μνημεία, όπου κεραμική (συμποτική και στην συντριπτική πλειονότητα μυκηναϊκή) σωρεύεται στους δρόμους. Για πρώτη φορά ανιχνεύεται αυτή η πρακτική, με προφανή τελετουργικά χαρακτηριστικά στο νησί και γενικότερα.

Η είσοδος-διάδρομος προς το μεγαλύτερο νότιο φρέαρ έχει σφραγιστεί με παχύ στρώμα ανθρακικού ασβεστίου, πάλλευκου και καθαρού. Το ίδιο διαπιστώθηκε και στον διάδρομο πρόσβασης στο βόρειο φρέαρ. Πάνω από αυτά, στο τελευταίο, ορατό στους διαβάτες επιφανειακό στρώμα, τοποθετήθηκε το κάτω μέρος (βάση και μέρος της κοιλιάς) κλειστού αγγείου, με επίπεδη βάση, κατασκευασμένου κατά την σπειροειδή τεχνική. Το άλλο μισό, από την κοιλιά μέχρι το λαιμό, βρέθηκε στον άλλο διάδρομο του βόρειου φρέατος, αρκετά μέτρα μακριά. Και σ’ αυτόν επίσης συναντούμε στρώμα ανθρακικού ασβεστίου. Συνανήκοντα όστρακα από το αγγείο των διαδρόμων εισόδου στα φρέατα, περισυλλέχθηκαν κατά τον καθαρισμό των «αρμών» των εν είδει τύμβου δακτυλίων που περιβάλλουν τα φρέατα τόσο στο ΒΑ όσο και στο ΝΔ τμήμα. Και πάλι, η τελετουργική διάσταση είναι προφανής.

Στα δυτικά αυτού του συνόλου έχουμε άνδηρα, το πέρας των οποίων διαμορφώνεται από ερριμμένες λατύπες. Τέτοιες έχουμε άφθονες και στο νότιο τμήμα. Πάνω από αυτές (δυτικά των φρεάτων), η ανασκαφή έφερε στο φως (από κάτω προς τα πάνω) την εξής ενδιαφέρουσα στρωματογραφική διάταξη: στρώμα κόκκινου χώματος, εξαιρετικά αργιλώδους, καθαρού με ελάχιστα όστρακα, πάνω από αυτό το γνωστό, μαύρο αργιλώδες υπόστρωμα, οστρακοβριθές, ακολουθούν οι λατύπες μαζί με θραυσμένο αγγείο. Περισυλλέγεται από παντού πλήθος πυριτολιθικού υλικού, τώρα και μεγάλου μεγέθους. Παντού πρόκειται για αποκρούσματα που φέρουν τυπικά χαρακτηριστικά κατεργασίας.

Στο βόρειο τμήμα (και πάλι από κάτω προς τα πάνω) στρώμα 2 εκ. καθαρού ανθρακικού ασβεστίου, καθαρή κίτρινη άργιλος χωρίς εγκλείσματα, μίγμα ανθρακικού ασβεστίου και αργίλου, επιφανειακό στρώμα από ανοιχτόχρωμη άργιλο. Πρόκειται, προφανώς, για προϊόν των εξορυκτικών εργασιών από την κοίτη του ποταμού, σε συνδυασμό με τις άλλες εργασίες κατεργασίας του υλικού.

Τέλος, η σφράγιση του βόρειου φρέατος με άλλο ολόκληρο, πλην ημιτελές (αρχαϊκό) αγγείο σε στρώμα, φαινόμενο που επαναλαμβάνεται σε όλες τις αντίστοιχες φάσεις.

Πρόκειται για πρακτικές ταφής ενδεχομένως, ή για τελετουργικές καταθέσεις που συνδέονται με την λειτουργία των φρεάτων ως χώρων ιεροτελεστίας, μεταβατικών οδεύσεων κλπ. Οι ανασκαφές συνεχίζονται.

 

• ανασκαφή
• Κεφαλονιά
• υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού