«Κλέφτης ποδηλάτων»: 10 πράγματα που δεν ξέρατε για το αριστούργημα του Vittorio De Sica

Ένα ποδήλατο ή, για να είμαστε ακριβείς, η κλοπή του, βρίσκεται στον πυρήνα της δράσης  της ταινίας του 1948, που συγκαταλέγεται έως σήμερα ανάμεσα στις κορυφαίες κινηματογραφικές δημιουργίες όλων των εποχών, με τη σφραγίδα του ασύγκριτου Βιτόριο ντε Σίκα. 

Η υπόθεση με δύο λόγια:
Στην Ρώμη των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων ο αγώνας για το μεροκάματο είναι αμείλικτος. Ο Αντόνιο, ένας από τους χιλιάδες ανέργους στα θλιβερά περίχωρα της Αιώνιας Πόλης, βρίσκει επιτέλους μια δουλειά ως αφισοκολλητής. Όμως, βασική προϋπόθεση για τη θέση, είναι να έχει το δικό του μέσο μετακίνησης.

Έτσι, ο Αντόνιο αποκτά ποδήλατο το οποίο όμως θα του κλέψουν την πρώτη κι όλα ημέρα. Μαζί με τον γιο του, Μπρούνο, ο απελπισμένος πατέρας θα ψάξει όλη τη Ρώμη για να το βρει,  και, καθώς θα επιστρέφει σπίτι του ηττημένος, θα προσπαθήσει –χωρίς επιτυχία- να κλέψει κι ο ίδιος ένα ποδήλατο.

Τι δεν ξέρατε:
1. Για 60 ολόκληρα χρόνια η ταινία προβάλλονταν με λάθος τίτλο.
Ο πρωτότυπος τίτλος «Ladri di biciclette» σημαίνει «Κλέφτες ποδηλάτων». Το πρώτο λάθος εντοπίζεται στην αμερικανική μετάφραση –ο Βιτόριο ντε Σίκα είχε ήδη κοινό στις Η.Π.Α.- και από τότε ο ενικός καθιερώθηκε σε όλες τις χώρες όπου προβλήθηκε η ταινία. Το λάθος αποκαταστάθηκε τελικά το 2007 όταν η εταιρεία διανομής κινηματογραφικών ταινιών Criterion, η οποία ειδικεύεται στα κλασικά αριστουργήματα, έθεσε σε κυκλοφορία την «οριστική» έκδοση του έργου.

2. Οι περισσότεροι από τους πρωταγωνιστές δεν είναι ηθοποιοί.
Ο Βιτόριο ντε Σίκα, ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους του ιταλικού νεορεαλισμού, ήταν αποφασισμένος η ταινία του να αποτυπώνει την πραγματικότητα της ζωής στη Ρώμη, τον ιδρώτα, την απελπισία, την πείνα, τον φόβο… Τέρμα γι αυτόν και τους ομοϊδεάτες συναδέλφους του οι καλογυαλισμένες παραγωγές και το σινεμά της απόδρασης από τη μίζερη καθημερινότητα.

Γι’ αυτό κι επέμεινε μανιωδώς στην επιλογή πρωταγωνιστών ανάμεσα σε βιοπαλαιστές και παιδιά του δρόμου. «Είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, για έναν σπουδασμένο ηθοποιό να ξεχάσει τα τεχνάσματα της τέχνης του. Είναι πιο εύκολο να διδάξεις κάποιον τα απολύτως απαραίτητα, αυτά και μόνο που εξυπηρετούν τον σκοπό σου», ήταν η άποψη του ντε Σίκα, από την οποία δεν παρέκλινε παρά τους… πειρασμούς.

3.  Τον πρωταγωνιστικό ρόλο διεκδικούσε ο Κάρι Γκραντ.
Όταν ο ντε Σίκα, ο οποίος ήταν ήδη γνωστός στο Χόλιγουντ, άρχισε την αναζήτηση χρηματοδότη για την ταινία του, ο Ντέιβιντ Σέλτζνικ, παραγωγός του «Όσα παίρνει ο άνεμος», της «Ρεβέκκας» και πάμπολλων ακόμα επιτυχιών, προσφέρθηκε να κάνει ο ίδιος την παραγωγή, αρκεί να αναλάμβανε τον πρωταγωνιστικό ρόλο ο Κάρι Γκραντ. Όμως, ο ντε Σίκα ήταν ανένδοτος: «Ο Γκραντ είναι ευχάριστος, είναι εγκάρδιος, αλλά παραείναι άνθρωπος του κόσμου και μπουρζουάς. Τα χέρια του δεν έχουν φουσκάλες. Είναι gentleman. Ήθελα έναν άνθρωπο που τρώει με τον τρόπο του εργάτη, που συγκινείται όπως ένας εργάτης, που μπορεί να βάλει τα κλάματα, που ρίχνει καμιά καρπαζιά στη γυναίκα του και εκφράζει την αγάπη του γι αυτή χτυπώντας της τους ώμους και τον ποπό. Ο Κάρι Γκραντ δεν είναι συνηθισμένος σε τέτοια πράγματα και δεν μπορεί να τα κάνει».

4. Ο πρωταγωνιστής ήταν ένας εργάτης σε εργοστάσιο που πήρε τυχαία τη δουλειά.
Όταν η Τζουζεπίνα Ματζοράνι άκουσε στο ραδιόφωνο μια αγγελία για ένα εννιάχρονο αγόρι που θα πρωταγωνιστούσε στην ταινία, πήρε μια φωτογραφία του γιού της, Ενρίκο, και έσπευσε στο γραφείο του σκηνοθέτη. Όμως, εκείνος δεν έδει ξε το παραμικρό ενδιαφέρον για το αγόρι. Το βλέμμα του έκλεψε από την  πρώτη στιγμή ο άντρας της Τζουζεπίνα, Λαμπρέτο, που απεικονίζονταν επίσης στη φωτογραφία.

Μετά από πίεση από τη γυναίκα του, ο 38άχρονος άνδρας, μηχανικός σε εργοστάσιο, δέχτηκε να συναντήσει τον σκηνοθέτη και πήρε τον ρόλο, για τον οποία αμείφθηκε με περίπου 1.000 δολάρια –σημερινά 10.000.

Οι κριτικοί της εποχής τον αποθέωσαν για την ερμηνεία του, όμως η συνέχεια για τον Λαμπέρτο Ματζοράνι δεν ήταν αντάξια των προσδοκιών. Επιστρέφοντας στη θέση του, οι συνάδελφοί του πίστευαν ότι ήταν εκατομμυριούχος κι έτσι, όταν «έπεσε» η δουλειά, απολύθηκε πρώτος. Επέστρεψε αναγκαστικά στο σινεμά παίρνοντας μέρος σε καμία δεκαριά ταινίες, χωρίς επιτυχία.

5. Ο πιτσιρικάς που παίζει τον Μπρούνο βρέθηκε ανάμεσα στο συγκεντρωμένο πλήθος.
Η αναζήτηση για το αγόρι που θα υποδύονταν τον γιο του κεντρικού ήρωα είχε σκοντάψει –κανένα από τα προτεινόμενα πρόσωπα δεν άρεσε στον ντε Σίκα- και τα γυρίσματα άρχισαν χωρίς αυτό. Ευτυχώς για τους συντελεστές, σε ένα από τα πρώτα γυρίσματα, ανάμεσα στους περίεργους που είχαν συγκεντρωθεί, ο ντε Σίκα διέκρινε ένα οκτάχρονο αγόρι με πλατύ πρόσωπο, μεγάλη μύτη και ολοζώντανα μάτια. Το όνομά του ήταν Έντζο Σταϊόλα και μεγαλώνοντας έγινε καθηγητής μαθηματικών.

6. Δεν υπάρχει ούτε λέξη εκτός σεναρίου σε ολόκληρη την ταινία.
Η συνολική αισθητική της ταινίας που παραπέμπει σε ντοκιμαντέρ οδηγεί συχνά στο λάθος συμπέρασμα ότι «Ο Κλέφτης(-ες) ποδηλάτων» συγκαταλέγεται στο είδος των ταινιών με χαλαρή δομή, στις οποίες το σενάριο διαμορφώνεται καθώς προχωρούν τα γυρίσματα.

Καμία σχέση. Τα πάντα ήταν μεθοδικά προγραμματισμένα, ιδιαίτερα οι σκηνές πλήθους, και το κόστος της ταινίας ανήλθε στα 133.000 δολάριο, κόστος που δεν υπολείπονταν των αμερικάνικων παραγωγών της ίδιας εποχής.

7.  Η αμερικάνικη λογοκρισία δεν ενέκρινε την ταινία
Πριν καν καθιερωθεί  το σύστημα αξιολόγηση των κινηματογραφικών έργων –που κρίνει την καταλληλότητά τους ανάλογα με τις ηλικίες των θεατών-, τα στούντιο ήταν υποχρεωμένα να ακολουθούν ένα σύστημα κανόνων για την προστασία των «ηθών» που απαγόρευε την απεικόνιση ακόμα και παντρεμένων ζευγαριών στο ίδιο κρεβάτι.

«Ο Κλέφτης(-ες) ποδηλάτων» σκόνταφτε στον εν λόγω κώδικά σε δύο τουλάχιστον σημεία: Σε μια σκηνή ένα νεαρό αγόρι κατουράει στο δρόμο ενώ υπάρχει και μία σκηνή σε οίκο ανοχής .

Μετά την άρνηση του σκηνοθέτη να κάνει τις αναγκαίες «περικοπές», οι ταινία προβλήθηκε μόνο από τρεις ανεξάρτητες αλυσίδες αιθουσών.

8. Η ταινία γνώρισε επιτυχία όπου και αν προβλήθηκε, εκτός Ιταλίας. 
Για τους καταπονημένους από τον πόλεμο, τη φτώχια και την ανεργία Ιταλούς της δεκαετίας του ’50, η απεικόνιση της γκρίζας καθημερινότητάς τους δεν έκρυβε καμία γοητεία. Έτσι, η ταινία που γνώρισε σχεδόν καθολική αποδοχή και επιτυχία, αντιμετωπίστηκε στην πατρίδα της με ψυχρότητα.

9. Από τον Σκορσέζε ως το Bollywood, η κινηματογραφική κοινότητα αναγνωρίζει το χρέος της στον ντε Σίκα.
Το 1950 ένα νεαρός άνδρας από την Ινδία, ο Σατιαγίτ Ρέι, πέρασε ένα τρίμηνο εργαζόμενος σε ένα διαφημιστικό γραφείο του Λονδίνου. Ο νεαρός αξιοποίησε τη σύντομη «θητεία» του στη βρετανική πρωτεύουσα για να δει όσες περισσότερες ταινίες μπορούσε και μία αυτές ήταν «Ο Κλέφτης(-ες) ποδηλάτων». Επιστρέφοντας στη χώρα του, ο Σατιαγίτ Ρέι ασχολήθηκε με το σινεμά, θέτοντας τις βάσεις για την σύγχρονη ινδική βιομηχανία κινηματογράφου, υπογράφοντας ένα από τα κορυφαία έργα της παγκόσμιας κινηματογραφίας, την περίφημη «Apu Trilogy» (1955-59).

Ο Σατιαγίτ Ρέι, τον οποίον αναφέρουν ως βασική επιρροή ο Σκορσέζε, ο Κουροσάβα και ο Καζάν, δεν παρέλειπε ποτέ να αναφέρει την ταινία του ντε Σίκα ως το κομβικό έργο που άλλαξε τη ζωή του.

10. «Ο Κλέφτης(-ες) ποδηλάτων» εκτόπισε από τις λίστες των καλύτερων ταινιών ακόμα και τον «Πολίτη Κέιν»
Το Βρετανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου, σε ψηφοφορία που διενέργησε ανάμεσα σε σκηνοθέτες, κριτικούς και άλλους επαγγελματίες του σινεμά το 1952, κατέταξε το έργο ντε Σίκα πρώτο μεταξύ των 10 καλύτερων ταινιών όλων των εποχών.

Μπορείτε να αποκτήσετε την αποκατεστημένη κόπια της ταινίας ΕΔΩ