Μνήμη Νίκου Γκάτσου

Σαν χθες το 1911 γεννήθηκε στην Ασέα ο Νίκος Γκάτσος. Ο ποιητής  της περίφημης «Γενιας του 30» που με την μία και μοναδική ποιητική συλλογή του, την «Αμοργό» (1943) άφησε ανεξίτηλο το στίγμα του   στην ελληνική λογοτεχνία.

Όλοι οι μελετητές συμφωνούν ότι η «Γενιά του 30» , μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και τον «πνιγμό» της «Μεγάλης Ιδέας» στα νερά του Σαγγάριου, αναστοχάσθηκε πάνω στην ελληνικότητα. Ότι συγχρονίστηκε με τις νέες φόρμες που παρουσιάσθηκαν στην δυτική Ευρώπη όπως ο υπερρεαλισμός, και προσπάθησε να συγκεράσει τον Μοντερνισμό με την Παράδοση και τον Κοσμοπολιτισμό με την Εντοπιότητα. Ο Νίκος Γκάτσος λοιπόν ήταν ο αντιπροσωπευτικότερος ποιητής αυτής της γενιάς. Δείτε πως εμπλέκονται στην «Αμοργό» του η ποιητική έκρηξη του Ασυνείδητου με τον δημοτικό ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, με στίχους που θυμίζουν κωμειδύλιο του Περεσιάδη:

«Ποιάς πυρκαγιάς νά ῾ναι αντίλαλος αυτὸς ο κουρνιαχτὸς στον αγέρα; /Μήνα ὁ Καλύβας πολεμάει μήνα ὁ Λεβεντογιάννης; / Μήπως ἀμάχη επιάσανε οι Γερμανοὶ με τυὺς Μανιάτες; / Ούδ᾿ο Καλύβας πολεμάει κι ούδ᾿ ο Λεβεντογιάννης / Ούτε κι αμάχη επιάσανε οι Γερμανοὶ με τους Μανιάτες. …Πύργοι φυλάνε σιωπηλοὶ μία στοιχειωμένη πριγκίπισσα / Κορφὲς κυπαρισσιών συντροφεύουνε μία πεθαμένη ανεμώνη / Κι ένας παλιός ανεμόμυλος λησμονημένος απ᾿ όλους /Με μία βελόνα δελφινιού ράβει τα σάπια του πανιά μοναχός του / Και κατεβαίνει απ᾿ τις πλαγιὲς με τον καράγιαλη πρίμα / Όπως κατέβαινε ο Ἄδωνις στα μονοπάτια του Χελμού να πει μια καλησπέρα της Γκόλφως».

Πέραν όμως της λογοτεχνικής  συνεισφοράς του, εξίσου σημαντική ήταν και η συμβολή του Γκάτσου στο μεταπολεμικό  ελληνικό τραγούδι, μπολιάζοντας το με στίχους εκπληκτικής στιλπνότητας.Όπως λέει χαρακτηριστικά ο Οδυσσεας Ελυτης «οι στίχοι των τραγουδιών του,πραγματικά ποιήματα οι περισσότεροι, μας διδάσκουν τι πάει να πει αρρενωπότητα της δημοτικής παράδοσης, οργανική λειτουργία της ομοιοκαταληξίας και ήθος της ελληνικής.». Μπορούσε να εμπνευσθεί από ένα τυχαίο γεγονός. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το τραγούδι ο «Γιάννης ο φονιάς» που βασίσθηκε σε μια πραγματική ιστορία που διηγήθηκε στον Γκάτσο ο μουσικός  παραγωγός Γιώργος Μητρόπουλος το φθινόπωρο του 1974, στον Φλόκα της Πανεπιστημίου  για ένα έγκλημα τιμής που συνέβη το 1960 στο χωριό του στην Ηλεία.. Λέει η σύντροφός του Αγαθή Δημητρούκα: «Μην το κάνεις Κεφαλλονίτη» του έλεγα εγώ που προερχόμουν από το Μεσολόγγι, «δεν θα ‘χει αξία το φονικό, θα ‘χει γίνει από έναν τρελο-Κεφαλλονίτη». Αποφάσισε να τον κάνει «Μεσολογγίτη», λοιπόν, που θα έκρυβε κι έναν ηρωισμό η πράξη του. Με πείραζε πολύ μ’ αυτό…»

Κι αφού ο λόγος για την συμβολή του στο σύγχρονο ελληνικό τραγούδι, πιστεύω ότι μια ανεπανάληπτη στιγμή της ελληνικής δισκογραφίας είναι το τραγούδι «Ελλαδογραφία» από τα «Παράλογα» του Μάνου Χατζιδάκι σε στίχους Νίκου Γκάτσου που ερμηνεύει ο Μίκης Θεοδωράκης, Κυριολεκτικά πρόκειται για «συνάντηση  γιγάντων»  Ο ένας επέλεξε σπάνιας ομορφιάς ελληνικές λέξεις, για να αφηγηθεί διαχρονικές εθνικές αλήθειες. Ο άλλος τις στόλισε με μοναδική μουσική ευαισθησία, τονίζοντας κάθε λεπτή απόχρωσή τους. Κι ο τρίτος, τις απαγγέλει με το επιτηδευμένο πάθος ενός ιεροψάλτη που διαβάζει επιστολή του απόστολου Παύλου την Κυριακή στην εκκλησία!..

• Νίκος Γκάτσος