Όταν ο θυμός γίνεται φονικός: Η υπόθεση Μουρτζούκου και η σκοτεινή πλευρά των οικογενειακών σχέσεων

Η υπόθεση των δολοφονιών που διέπραξε η Ειρήνη Μουρτζούκου δεν είναι απλώς ένα αστυνομικό γεγονός, αλλά ένα σύνθετο ψυχιατρικό φαινόμενο, που εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την ψυχική υγεία και την πρόληψη της βίας.

Στο επίκεντρο των συζητήσεων από χθες, είναι η σχέση της Μουρτζούκου με την μητέρα της. Η ίδια από την αρχή που βγήκε στην δημοσιότητα η υπόθεσή της, επιρρίπτει ευθύνες στην μητέρα της, κάτι που η κοινή γνώμη, απ’ ότι πρόσεξα από σχόλια στα social media, απορρίπτει! Κι όμως και οι αστυνομικοί  του Τμήματος Ανθρωποκτονιών της Διεύθυνσης Αντιμετώπισης Οργανωμένου Εγκλήματος, για να καταφέρουν την 25χρονη να ομολογήσει, βασίστηκαν στη σχέση της δράστιδος με την μητέρα της.

Στην συγκλονιστική ομολογία της Μουρτζούκου, η φράση «κάθε φορά που τσακωνόμουν με τη μητέρα μου, εκνευριζόμουν και ήθελα να κάνω κακό» αποτυπώνει με δραματικό τρόπο τη δύναμη των ανεκπλήρωτων συναισθημάτων μέσα στην οικογένεια — και κυρίως την τοξική δυναμική που μπορεί να αναπτυχθεί ανάμεσα σε μια μητέρα και την κόρη της.

Στο σημείο αυτό ανακύπτει το βαθύτερο ερώτημα:

1. Πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ένα παιδί, όταν δεν του δίνεται ο ψυχικός χώρος να εκφράσει και να διαχειριστεί τον θυμό του;
2. Και πώς μια ανισόρροπη ή κακοποιητική σχέση με τον γονέα μπορεί να οδηγήσει σε εγκληματικές πράξεις;

Η θεωρία της προσκόλλησης, του John Bowlby

Η ποιότητα της σχέσης παιδιού–γονέα, δηλαδή η θεωρία της προσκόλλησης, δεν είναι απλώς ένας «παράγοντας» στην ψυχική υγεία. Είναι η ρίζα από την οποία ξεκινούν πολλές από τις ψυχολογικές δομές του ανθρώπου. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότεροι ενήλικες που αναζητούν ψυχοθεραπεία, κάποια στιγμή επιστρέφουν —νοητικά και συναισθηματικά— σε αυτήν την πρώτη σχέση: τη σχέση με τη μητέρα και τον πατέρα.

Σύμφωνα με τη θεωρία του John Bowlby, ένα παιδί που έχει μια σταθερή, ασφαλή και γεμάτη φροντίδα σχέση με τον γονέα του, μαθαίνει ότι ο κόσμος είναι ένα ασφαλές μέρος και ότι αξίζει αγάπη. Αντίθετα, όταν η σχέση είναι ασταθής, απόμακρη ή κακοποιητική, το παιδί αναπτύσσει ανασφαλή πρότυπα προσκόλλησης, τα οποία μπορεί να οδηγήσουν σε:

1. Δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις
2. Αίσθημα εγκατάλειψης ή ματαίωσης
3. Ελλειμματική αυτοεκτίμηση

Η ικανότητα ρύθμισης συναισθημάτων

Οι γονείς μαθαίνουν στα παιδιά, άμεσα ή έμμεσα, πώς να αναγνωρίζουν, να εκφράζουν και να διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, ή όταν ο θυμός και η λύπη τιμωρούνται ή αγνοούνται, το παιδί μεγαλώνει χωρίς μηχανισμούς εκτόνωσης και ελέγχου. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε:

1. Εκρηκτικές ή παθητικές μορφές θυμού
2. Καταθλιπτικές τάσεις
3. Αυτοκαταστροφικές ή αντικοινωνικές συμπεριφορές

Η διαμόρφωση ταυτότητας και αξίας εαυτού

Ο τρόπος που μας βλέπουν και μας φέρονται οι γονείς μας επηρεάζει άμεσα το πώς βλέπουμε τον εαυτό μας. Παιδιά που μεγαλώνουν σε υποτιμητικό ή αδιάφορο περιβάλλον συχνά νιώθουν ανεπαρκή, αόρατα ή ανεπιθύμητα. Ένα παιδί που έχει βιώσει αποδοχή και αγάπη από τους γονείς του, είναι πιο πιθανό να αντεπεξέλθει σε στρεσογόνες καταστάσεις, να ανακάμπτει από δυσκολίες και να έχει υγιή ψυχική ανθεκτικότητα στην ενήλικη ζωή.

Η πρόληψη σοβαρών ψυχοπαθολογιών

Πλήθος μελετών έχει δείξει ότι οι κακές σχέσεις με τους γονείς, ειδικά όταν συνοδεύονται από παραμέληση ή κακοποίηση, σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο για:

1. Κατάθλιψη
2. Διαταραχές προσωπικότητας
3. Αγχώδεις διαταραχές
4. Επιθετικότητα ή εγκληματική συμπεριφορά

Η μητέρα ως καθρέφτης και ανταγωνιστής

Η σχέση μάνας-κόρης είναι από τις πιο σύνθετες στη ψυχολογική ανάπτυξη. Όταν υπάρχει ένταση, απόρριψη ή συναισθηματική βία, το παιδί ενδέχεται να εσωτερικεύσει μια βαθιά αίσθηση ματαίωσης και θυμού. Η κόρη μπορεί να νιώθει ότι βρίσκεται σε μόνιμη ανάγκη αποδοχής, την οποία δεν λαμβάνει ποτέ πλήρως. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο θυμός δεν στρέφεται πάντα απευθείας προς τη μητέρα — συχνά εκτονώνεται αλλού.

Η Ειρήνη Μουρτζούκου φαίνεται να συνδύασε τον θυμό της με την ανάγκη να «τιμωρήσει», όχι απαραίτητα συνειδητά τη μητέρα της, αλλά ό,τι θεωρούσε ότι την εκπροσωπεί ή την αφορά: την ευθύνη της για τα μωρά, την εικόνα της ως μητέρα. Ένα βρέφος, σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται σύμβολο και θύμα μαζί.

Η ζήλια και ο αθέατος ανταγωνισμός

Σε περιπτώσεις όπου γεννιούνται νέα παιδιά, είναι συχνό ένα μεγαλύτερο παιδί να βιώνει ζήλια. Αυτό όμως δεν αποτελεί από μόνο του παθολογικό στοιχείο. Όταν όμως αυτή η ζήλια συνοδεύεται από μακροχρόνια συναισθηματική στέρηση ή βία, μπορεί να γίνει το έδαφος για την εμφάνιση ψυχοπαθολογικών συμπεριφορών.

Σε μια ψυχοδυναμική ανάλυση, η πράξη της Ειρήνης δεν είναι απλώς ένα έγκλημα πάθους ή μια απλή «έκρηξη». Είναι το τελικό στάδιο μιας εσωτερικής διάσπασης ταυτότητας, όπου η κόρη, βλέποντας τον εαυτό της ως “ανεπιθύμητη” ή “απόβλητη”, επιχειρεί ασυνείδητα να καταστρέψει αυτό που την πονάει: τη μητρική μορφή, έστω και μέσω της απώλειας άλλων παιδιών.

Η ανικανότητα διαχείρισης συναισθημάτων

Ένα από τα πιο επικίνδυνα χαρακτηριστικά της περίπτωσης αυτής είναι η φανερή ανικανότητα του ατόμου να διαχειριστεί τον θυμό του. Αυτός ο θυμός, άλλοτε σιωπηλός, άλλοτε εκρηκτικός, μπορεί να συσσωρεύεται για χρόνια. Όταν δεν υπάρχουν μηχανισμοί εκτόνωσης ή υποστήριξης (όπως η ψυχοθεραπεία, η σωστή γονική επικοινωνία ή τα υποστηρικτικά περιβάλλοντα), μπορεί να μετατραπεί σε παθολογική επιθετικότητα.

Η υπόθεση Μουρτζούκου φέρνει στο προσκήνιο όχι μόνο το έγκλημα, αλλά και την ανάγκη για ψυχολογική παιδεία μέσα στις οικογένειες. Ωστόσο καμιά προβληματική σχέση με την οικογένεια δεν σε κάνει δολοφόνο, αν δεν υπάρχουν και άλλοι ψυχιατρικοί παράγοντες.

• δολοφονία
• έγκλημα
• Ειρήνη Μουρτζούκου
• θεωρία της προσκόλλησης
• ψυχολογία