Όταν τα social media γίνονται αρένα: Η βία που πληγώνει τους νέους – ψυχολογικά και πραγματικά

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν εξελιχθεί σε πλατφόρμα όπου ανθεί ο διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying) και άλλες μορφές ψυχολογικής πίεσης στους νέους. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, περίπου 1 στους 6 εφήβους (15%) στην Ευρώπη έχει υποστεί διαδικτυακό εκφοβισμό – ποσοστό αυξημένο σε σχέση με λίγα χρόνια πριν. Πανελλαδική έρευνα σε 4.800 μαθητές ανέδειξε ότι και στην Ελλάδα 13% των εφήβων έχουν υπάρξει θύματα βίας στο διαδίκτυο, ενώ σχεδόν οι μισοί (49%) έχουν υπάρξει μάρτυρες βίαιων περιστατικών online. Ιδιαίτερα ευάλωτες είναι οι μη ετεροκανονικές ομάδες: εντυπωσιακό είναι ότι 43% των εφήβων που δηλώνουν φύλο “άλλο” (π.χ. μη-δυτικό) αναφέρουν πως έχουν υποστεί διαδικτυακή βία, ποσοστό πολλαπλάσιο του μέσου όρου.

Πέρα από τον ευθύ εκφοβισμό, οι έφηβοι υφίστανται στα social media μια συνεχή πίεση για την “τέλεια” εικόνα. Οι περισσότερες αναρτήσεις παρουσιάζουν ιδανικές, φιλτραρισμένες και μη ρεαλιστικές εκδοχές της ζωής – αψεγάδιαστα σώματα, συνεχείς διακοπές και επιτυχίες. Αυτή η σύγκριση με επιμελώς κατασκευασμένες “τέλειες ζωές” μπορεί να οδηγήσει τους νέους σε έντονο άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση και αίσθημα ανεπάρκειας. Έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική ενασχόληση με τα social media συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης στους εφήβους. Η συνεχής αγωνία για το πώς θα παρουσιαστούν στους άλλους, η ανάγκη για “likes” και ο φόβος της απόρριψης ή του κοινωνικού αποκλεισμού δημιουργούν ένα περιβάλλον έντονης ψυχικής πίεσης. Δεν είναι τυχαίο ότι περίπου 1 στους 5 εφήβους στις ΗΠΑ δηλώνει πως η χρήση κοινωνικών δικτύων έχει αρνητική επίδραση στην ψυχική του υγεία. Ιδιαίτερα τα κορίτσια πλήττονται, αναφέροντας σε μεγαλύτερο βαθμό ότι τα social media βλάπτουν την αυτοπεποίθησή τους και τους προκαλούν θλίψη. Συνολικά, η ψυχολογική βία στα κοινωνικά δίκτυα – είτε μέσω άμεσου εκφοβισμού, είτε μέσω τοξικής σύγκρισης – αποτελεί σήμερα ένα μείζον πρόβλημα για τους ανηλίκους, κάτι που αναγνωρίζει και το ίδιο το νεανικό κοινό (το 83% των εφήβων την χαρακτηρίζει σοβαρό πρόβλημα).

Καταγραφή και αναπαραγωγή σκηνών βίας στα social media

Μια ανησυχητική τάση των τελευταίων ετών είναι η βιντεοσκόπηση και διαδικτυακή διάδοση σκηνών σωματικής βίας μεταξύ νέων. Τα περιστατικά όπου μαθητές καταγράφουν με το κινητό τους καβγάδες, ξυλοδαρμούς ή επιθετικές πράξεις και τα ανεβάζουν στο TikTok, το Instagram ή άλλες πλατφόρμες έχουν πολλαπλασιαστεί. Έξι στους δέκα εφήβους στο Ηνωμένο Βασίλειο ανέφεραν ότι τον τελευταίο χρόνο είδαν μέσω social media πραγματικές σκηνές βίας (π.χ. ξυλοδαρμούς). Μάλιστα, σχεδόν 1 στους 3 είδε βίντεο που εμπλέκουν όπλα και 1 στους 4 είδε περιεχόμενο που προωθούσε τη βία κατά γυναικών και κοριτσιών. Σχεδόν οι μισοί χρήστες του TikTok στην εφηβική ηλικία εκτέθηκαν σε βίαιο υλικό. Είναι σοκαριστικό το γεγονός ότι ορισμένοι νέοι διαπράττουν βίαιες πράξεις με σκοπό να τις καταγράψουν και να τις δημοσιοποιήσουν για επίδειξη – και ακόμα πιο ανησυχητικό ότι οι ίδιες οι πλατφόρμες συχνά προωθούν τέτοιο περιεχόμενο μέσω αλγορίθμων στα feeds ανηλίκων. Πολλά βίντεο βίας εμφανίζονται ως «προτεινόμενα» σε ανυποψίαστους εφήβους, ακόμη κι αν οι ίδιοι δεν τα αναζήτησαν ενεργά.

Στην Ελλάδα, οι αρχές και οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η νεανική παραβατικότητα μέσω social media βρίσκεται σε έξαρση. Όλο και συχνότερα, παρέες ανηλίκων σχηματίζουν “συμμορίες” που βιαιοπραγούν εναντίον συνομηλίκων τους και ανεβάζουν τα βίντεο στο TikTok ή το Instagram για επίδειξη. Μέσα σε μόλις λίγες εβδομάδες από την έναρξη της σχολικής χρονιάς 2023, καταγράφηκαν πολλά περιστατικά ξυλοδαρμών μαθητών ανά την Ελλάδα – από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη μέχρι την Κρήτη και τη Ρόδο – με βίντεο σοκαριστικής αγριότητας να κυκλοφορούν διαδικτυακά. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα πρόσφατου περιστατικού στα Ιωάννινα, όπου μια ομάδα πέντε μαθητών (~13 ετών) επιτέθηκε σε συμμαθήτριά τους 13 χρονών, την ξυλοκόπησε και κατέγραψε την επίθεση σε βίντεο με κινητό. Η υπόθεση αυτή οδήγησε στη σύλληψη των ανηλίκων και των γονέων τους, με τις κατηγορίες της σωματικής βλάβης αλλά και της παραβίασης προσωπικών δεδομένων λόγω της μαγνητοσκόπησης. Παρόμοια περιστατικά έχουν σημάνει συναγερμό στις αρχές: όπως αναφέρει αρμόδιος αξιωματικός, η διάδοση τέτοιων βίντεο “πολλαπλασιάζει” τον κύκλο της βίας καθώς άλλοι ανήλικοι τα μιμούνται ή εκφοβίζουν τα θύματα και διαδικτυακά, συνεχίζοντας τον φαύλο κύκλο του bullying.

Επιρροή των φαινομένων στη συμπεριφορά των νέων

Η έκθεση σε αυτές τις καταστάσεις – είτε ως θύμα είτε ως θεατής βίας στα social media – επηρεάζει σημαντικά τη συμπεριφορά των νέων. Πολλοί ειδικοί παρατηρούν αυξημένη επιθετικότητα και επιθετικές τάσεις σε εφήβους που καταναλώνουν ή συμμετέχουν σε βίαιο περιεχόμενο στο διαδίκτυο. Πράγματι, νέες επιστημονικές μελέτες επιβεβαιώνουν αυτή τη σύνδεση: έρευνα στον Καναδά (2023) σε 3.800 εφήβους έδειξε ότι η αυξημένη χρήση social media συσχετίζεται με αύξηση των επιθετικών συμπεριφορών βραχυπρόθεσμα, αλλά και με μακροχρόνιες αντικοινωνικές τάσεις (π.χ. παραβατική συμπεριφορά) στους νέους. Αντίθετα, άλλες μορφές ψηφιακής ψυχαγωγίας φαίνεται να έχουν ηπιότερη επίδραση – η τηλεόραση, για παράδειγμα, βρέθηκε να συσχετίζεται ακόμη και με μείωση των εχθρικών σκέψεων, πιθανώς λόγω του πιο ελεγχόμενου περιεχομένου της. Τα social media όμως, με το ανεξέλεγκτο peer-generated περιεχόμενό τους, ασκούν διαρκή αρνητική επιρροή στην συμπεριφορά των εφήβων, ενισχύοντας επιθετικότητα, παρορμητικότητα και ακόμα και συμπτώματα ελλειμματικής προσοχής σύμφωνα με τους ερευνητές.

Παράλληλα, η συνεχής έκθεση σε βία (εικόνες ξυλοδαρμών, επιθετικά μηνύματα μίσους, κλπ.) ενδέχεται να οδηγεί σε απευαισθητοποίηση. Όπως σημειώνει η κοινωνιολόγος Ζήνα Καρατζόγλου, η ασταμάτητη ροή βίαιων εικόνων από τηλεόραση, διαδίκτυο και social media μπορεί να μας “αδρανοποιήσει, μετατρέποντάς μας σε παθητικούς αποδέκτες” της βίας. Οι νέοι ειδικά, που καθημερινά «βομβαρδίζονται» από βίαιο ή τοξικό περιεχόμενο, κινδυνεύουν να θεωρήσουν αυτές τις συμπεριφορές φυσιολογικές. Αυτό με τη σειρά του μειώνει την ενσυναίσθησή τους προς τα θύματα και νομιμοποιεί την επιθετικότητα ως αποδεκτή αντίδραση. Επίσης, η δημόσια φύση των προσβολών στα social media εντείνει τις συγκρούσεις: μια προσβολή που γίνεται διαδικτυακά, γίνεται μπροστά σε κοινό, γεγονός που ωθεί τον θιγόμενο έφηβο πιο εύκολα σε ανταπόδοση (revenge) για λόγους “τιμής”. Όπως χαρακτηριστικά περιγράφουν Βρετανοί ερευνητές, αν ένας έφηβος εν βρασμώ δηλώσει online ότι θα δείρει κάποιον, μετά νιώθει πολύ μεγαλύτερη πίεση να το πραγματοποιήσει – δεν μπορεί εύκολα να κάνει πίσω όταν η απειλή του έχει ήδη δημοσιοποιηθεί. Έτσι, τα social media εντείνουν τις τάσεις μίμησης και κλιμάκωσης: ένα βίαιο περιστατικό που θα ανέβει σε βίντεο συχνά γεννά “θαυμαστές” ή αντιπάλους που θέλουν να ανταπαντήσουν με αντίστοιχη ή μεγαλύτερη βία.

Τα social media ως «επιταχυντής» βίαιων συμπεριφορών – Τι λένε οι ειδικοί

Οι ανησυχίες για τον ρόλο των social media στην όξυνση της νεανικής βίας εκφράζονται έντονα από την επιστημονική κοινότητα και τους αρμόδιους φορείς. «Η ψηφιακή τεχνολογία, αν και προσφέρει απίστευτες ευκαιρίες, μεγεθύνει προκλήσεις όπως το cyberbullying» τονίζει η δρ. Joanna Inchley, συντονίστρια μεγάλης ευρωπαϊκής μελέτης, καλώντας σε στρατηγικές προστασίας της ψυχικής υγείας των νέων. Ο περιφερειακός διευθυντής του ΠΟΥ Ευρώπης, Hans Kluge, χαρακτήρισε τα ευρήματα για τη βία στο διαδίκτυο «ηχηρό καμπανάκι» και επεσήμανε ότι ακόμα και μικρές αυξήσεις στα ποσοστά εκφοβισμού μεταφράζονται σε χιλιάδες νέους με κλονισμένη υγεία, αφού το cyberbullying μπορεί να οδηγήσει από την κατάθλιψη έως και την αυτοκτονία. Πρόκειται, σημειώνει, για θέμα δημόσιας υγείας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πρέπει όλοι – κυβερνήσεις, σχολεία, οικογένειες – να δράσουν ώστε να προστατευτούν τα παιδιά τόσο offline όσο και online.

Συμπερασματικά, η εικόνα που προκύπτει από τα πιο πρόσφατα ερευνητικά και στατιστικά δεδομένα (2022-2025) είναι σαφής: τα social media έχουν έναν δίδυμο ρόλο στο θέμα της νεανικής βίας. Αφενός, λειτουργούν ως νέο πεδίο ψυχολογικής βίας, όπου το bullying, η πίεση για τέλεια ζωή και ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορούν να λαμβάνουν χώρα 24/7 πίσω από οθόνες. Αφετέρου, λειτουργούν ως επιταχυντής και πολλαπλασιαστής της φυσικής βίας, δίνοντας βήμα για προβολή βίαιων πράξεων και συχνά ενθαρρύνοντας την εξάπλωση μιμητικών συμπεριφορών. Οι αριθμοί είναι ανησυχητικοί και οι περιπτώσεις ολοένα πιο ακραίες, ωθώντας ειδικούς, γονείς και αρχές να αναζητήσουν λύσεις. Όπως υπογραμμίζει και ο ΠΟΥ, έφτασε η ώρα να καλέσουμε όλους μαζί σε δράση ενάντια στη βία – όπου κι αν συμβαίνει, ακόμη και στον ψηφιακό κόσμο. Οι νέοι αξίζουν ένα ασφαλέστερο ψηφιακό περιβάλλον, όπου τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα ενώνουν αντί να πληγώνουν.

Πηγές:  ΠΟΥ Ευρώπης, Ελληνικό Κέντρο Ασφαλούς Διαδικτύου (SaferInternet4Kids),  Youth Endowment Fund (Ηνωμένο Βασίλειο)

• social media
• εφηβοι