Πόλεμος Χαμάς-Ισραήλ: Απαντώντας στο αυτονόητο – Τι προβλέπει το Διεθνές Δίκαιο για τα εγκλήματα; – Οι εκτιμήσεις και τα «αγκάθια»

Από τη στιγμή που η Χαμάς ξεκίνησε την επίθεσή της στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, προκαλώντας την άμεση και εμφατική απάντηση της κυβέρνησης Νετανιάχου, έχουν σκοτωθεί τουλάχιστον χιλιάδες άνθρωποι στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη, με τη λίστα να αυξάνεται διαρκώς. Πολλοί εξ’ αυτών ήταν άμαχοι – εκατοντάδες Ισραηλινοί σε ένα μουσικό φεστιβάλ κοντά στο κιμπούτς Re’im, κοντά στα σύνορα με τη Γάζα. Εκατοντάδες Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν από έκρηξη στο νοσοκομείο Al-Ahli Baptist Hospital στη Γάζα.

Ενώ η πρώτη φρικαλεότητα διαπράχθηκε από μαχητές της Χαμάς, η ευθύνη για την έκρηξη στο νοσοκομείο δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί. Οι ερευνητές θα προσπαθήσουν τελικά να συναρμολογήσουν την αλήθεια και για τις δύο φρικαλεότητες. Αλλά θα δικαστεί κανείς για εγκλήματα πολέμου;

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει τη δικαιοδοσία να διερευνήσει πιθανά εγκλήματα πολέμου στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη. Η Παλαιστίνη προσχώρησε στο δικαστήριο το 2015. Το 2021, η τότε εισαγγελέας, Fatou Bensouda, ανακοίνωσε την έναρξη έρευνας για εγκλήματα που φέρονται να έχουν διαπραχθεί από τις 13 Ιουνίου 2014 στη Δυτική Όχθη, τη Λωρίδα της Γάζας και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, ημερομηνία κατά την οποία η Παλαιστίνη δήλωσε ότι αποδέχεται τη δικαιοδοσία του ΔΠΔ. Από τότε έως τις αρχές του 2023, περισσότεροι από 3.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί στην Παλαιστίνη και περισσότεροι από 200 στο Ισραήλ.

Τι μπορεί να κάνει το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο

Δεδομένης της τρέχουσας κατάστασης στο Ισραήλ και τη Γάζα, το ΔΠΔ θα μπορούσε να λάβει δύο μέτρα. Η Tirana Hasan, η διευθύντρια της παγκόσμιας οργάνωσης Human Rights Watch, η οποία διεξάγει εκστρατείες για τα δικαιώματα, έχει στείλει επιστολή στον Karim Khan, τον εισαγγελέα του ΔΠΔ, καλώντας το ΔΠΔ να προειδοποιήσει ρητά τη Χαμάς και το Ισραήλ να μην διαπράττουν εγκλήματα.

Η Bensouda έκανε κάτι παρόμοιο το 2018, όταν προειδοποίησε το Ισραήλ να μην εκδιώξει με τη βία μια παλαιστινιακή κοινότητα από το Khan al-Ahmar, ένα χωριό στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη. Είπε ότι η έξωση θα μπορούσε να συνιστά έγκλημα πολέμου, όπως ορίζεται στο άρθρο 8.2 της Συνθήκης του ΔΠΔ, το οποίο απαγορεύει την απέλαση ή τη μεταφορά του συνόλου ή μέρους του πληθυσμού του κατεχόμενου εδάφους. Σε συνδυασμό με την πίεση από τις τοπικές και διεθνείς κοινότητες, μια προειδοποίηση αυτού του είδους θα μπορούσε να έχει προσωρινό αποτέλεσμα, όπως συνέβη στην προκειμένη περίπτωση. Αλλά, στην περίπτωση αυτή, παρόλο που διπλωμάτες από πολλά κράτη προσπάθησαν να αποθαρρύνουν την έξωση, η ισραηλινή κυβέρνηση θέλει να προχωρήσει.

Δεύτερον – και πιο σημαντικό – ο Χαν δήλωσε στο πρακτορείο Τύπου Reuters ότι οι ενέργειες τόσο των μαχητών της Χαμάς στο Ισραήλ όσο και των ισραηλινών δυνάμεων στη Λωρίδα της Γάζας εμπίπτουν στη δικαιοδοσία του ΔΠΔ, παρόλο που το Ισραήλ δεν είναι κράτος μέλος. “Είναι φρικτό αυτό που συμβαίνει, αυτό που βλέπουμε στις τηλεοπτικές μας οθόνες. Πρέπει να υπάρξει μια νομική διαδικασία για τον προσδιορισμό της ποινικής ευθύνης”, πρόσθεσε.

Τρία «αγκάθια»

Υπάρχουν τρία ζητήματα που θα μπορούσαν να εμποδίσουν μια έρευνα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου: η έλλειψη συνεργασίας από το Ισραήλ, η έλλειψη οικονομικής υποστήριξης από τα κράτη μέλη και η πίεση από χώρες που θεωρούν ότι μια λύση θα ήταν ευκολότερο να επιτευχθεί χωρίς την εμπλοκή του ΔΠΔ και την προοπτική να απαγγελθούν κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου. Η πίεση αυτή θα ήταν επικίνδυνη για την αξιοπιστία του ΔΠΔ. Είναι σημαντικό η δικαιοσύνη και η πολιτική να παραμείνουν ανεξάρτητες.

Η ερευνητική επιτροπή του ΟΗΕ, με εντολή του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, συλλέγει από τις 7 Οκτωβρίου στοιχεία για πιθανά εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν από όλες τις πλευρές στο Ισραήλ και στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη.

Έχει ήδη δηλώσει ότι υπάρχουν αποδείξεις ότι έχουν διαπραχθεί εγκλήματα πολέμου, τόσο από Παλαιστίνιους μαχητές, που πυροβολούν αμάχους και παίρνουν ομήρους στο Ισραήλ, όσο και από την απάντηση του Ισραήλ, που έθεσε τη Γάζα σε κατάσταση πολιορκίας, την οποία έχει περιγράψει ως φαινομενικά “συλλογική τιμωρία”.

Το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ανέφερε “πολλαπλές εκρήξεις λευκού φωσφόρου από πυροβολικό πάνω από το λιμάνι της πόλης της Γάζας και δύο αγροτικές τοποθεσίες κατά μήκος των συνόρων Ισραήλ-Λιβάνου”, τις οποίες απέδωσε στο Ισραήλ. Αυτό θα μπορούσε δυνητικά να αποτελεί έγκλημα πολέμου, αλλά το Ισραήλ αρνείται τον ισχυρισμό.

Από παλαιστινιακής πλευράς, το ΔΠΔ θα μπορούσε να ερευνήσει τη Χαμάς, την Ισλαμική Τζιχάντ ή οποιαδήποτε από τις ένοπλες μαχητικές παρατάξεις για ισχυρισμούς περί εγκλημάτων πολέμου στην Παλαιστίνη ή το Ισραήλ. Από την ισραηλινή πλευρά, το ΔΠΔ θα μπορούσε να ερευνήσει τον ηγέτη της κυβέρνησης, Μπενιαμίν Νετανιάχου, και άλλους αξιωματούχους που θα μπορούσαν να έχουν διαπράξει εγκλήματα στην Παλαιστίνη. Πίσω στο 2019, ο Νετανιάχου τάχθηκε κατά της διερεύνησης ισχυρισμών για εγκλήματα πολέμου κατά του Ισραήλ, υποστηρίζοντας ότι η Παλαιστίνη δεν πληροί τα κριτήρια της κρατικής υπόστασης για να προσχωρήσει στη συνθήκη του ΔΠΔ.

Τα κράτη μέλη του ΔΠΔ θα μπορούσαν να καλέσουν τη Χαμάς και την ισραηλινή κυβέρνηση να σεβαστούν το διεθνές δίκαιο. Αλλά αυτό έχει ήδη αποδειχθεί άκαρπο στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Το Συμβούλιο Ασφαλείας προσπάθησε αλλά απέτυχε πριν από μία εβδομάδα, στις 18 Οκτωβρίου, να περάσει ένα ψήφισμα που θα επέτρεπε την καταδίκη των τρομοκρατικών επιθέσεων της Χαμάς και θα απαιτούσε την απελευθέρωση των ομήρων.

Επίσης, θα ζητούσε τη συμμόρφωση όλων με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, ανθρωπιστικές παύσεις θα προέβλεπαν την επείγουσα καθιέρωση πλήρους, ασφαλούς και απρόσκοπτης ανθρωπιστικής πρόσβασης των Ηνωμένων Εθνών, του Ερυθρού Σταυρού και ανθρωπιστικών οργανώσεων στη Γάζα, ώστε να καταστεί δυνατή η προμήθεια βασικών αγαθών στον άμαχο πληθυσμό.

Η Γαλλία και η Κίνα ψήφισαν υπέρ αυτού του ψηφίσματος, αλλά το Ηνωμένο Βασίλειο απείχε μαζί με τη Ρωσία και οι ΗΠΑ άσκησαν βέτο. Ωστόσο, το άρθρο 25 της συνθήκης του ΔΠΔ αναφέρεται στη δυνατότητα διερεύνησης ατόμων για συνέργεια και υποκίνηση άλλων στη διάπραξη εγκλημάτων. Κάθε ηγέτης που υποστηρίζει ηγέτες ή ανθρώπους που διαπράττουν εγκλήματα πολέμου θα μπορούσε επίσης να λογοδοτήσει.

Το ΔΠΔ αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία;

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει υπογράψει 123 κράτη. Διερευνά τώρα εγκλήματα που ενδεχομένως διαπράχθηκαν στην Ουκρανία από τη Ρωσία, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας. Ως αποτέλεσμα, ο Βλαντιμίρ Πούτιν δεν μπόρεσε να παραστεί στη σύνοδο κορυφής των Brics το 2023 στη Νότια Αφρική υπό το φόβο της σύλληψης.

Υπήρξαν επίσης πρόσφατες εκκλήσεις προς τις ΗΠΑ να επικυρώσουν τη συνθήκη του ΔΠΔ. Η Αρμενία είναι το τελευταίο κράτος που πρόκειται να ενταχθεί στο ΔΠΔ. Το διεθνές ποινικό δίκαιο αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία και η συνειδητοποίηση αυτού του γεγονότος θα μπορούσε να έχει αποτρεπτικό αποτέλεσμα για κάθε ηγέτη ή πρόσωπο παγκοσμίως που σκέφτεται να διαπράξει εγκλήματα πολέμου.

• Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο
• Πόλεμος Χαμάς - Ισραήλ