Πόλεμος και Social Media: Η νέα «μάχη της πληροφορίας» στη Μέση Ανατολή – OSINT, deepfakes και προπαγάνδα

Οι σύγχρονοι πόλεμοι στη Μέση Ανατολή δεν διεξάγονται πλέον μόνο στα στρατιωτικά μέτωπα. Παράλληλα με τις επιχειρήσεις στο έδαφος, έχει ανοίξει ένα δεύτερο πεδίο σύγκρουσης: οι οθόνες των κινητών τηλεφώνων και τα κοινωνικά δίκτυα.

Η «πολεμική ανταπόκριση 2.0» έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παράγεται και διαδίδεται η πληροφορία. TikTok βίντεο από το μέτωπο, αναρτήσεις στο Telegram, δορυφορικές εικόνες και υλικό από drones δημιουργούν ένα συνεχές ρεύμα δεδομένων που διακινείται σε πραγματικό χρόνο.

Την ίδια στιγμή, όμως, το ίδιο οικοσύστημα χρησιμοποιείται και για παραπληροφόρηση, προπαγάνδα και κατασκευή ψευδών αφηγήσεων. Τα deepfakes, τα επεξεργασμένα βίντεο και τα memes μετατρέπονται σε εργαλεία ψυχολογικού πολέμου, ενώ η αλήθεια γίνεται συχνά ο πρώτος στόχος της σύγκρουσης.

Το OSINT στο πεδίο της μάχης

Στις συγκρούσεις στη Γάζα, τον Λίβανο και το Ιράν, τα κοινωνικά δίκτυα έχουν μετατραπεί σε τεράστιες βάσεις OSINT (Open Source Intelligence).

Δημοσιογράφοι, αναλυτές και ανθρωπιστικές οργανώσεις αξιοποιούν υλικό που ανεβαίνει δημόσια στο διαδίκτυο προκειμένου να επιβεβαιώσουν γεγονότα ή να εντοπίσουν στρατιωτικές κινήσεις.

Βίντεο με γεωγραφικά δεδομένα (geotagging), δρομολόγια πτήσεων, δορυφορικές εικόνες και αναρτήσεις πολιτών αναλύονται λεπτομερώς ώστε να διαπιστωθεί πού και πότε πραγματοποιήθηκε ένας βομβαρδισμός ή μια στρατιωτική επιχείρηση.

Η διαδικασία αυτή έχει μετατρέψει την ψηφιακή ανάλυση δεδομένων σε βασικό εργαλείο της σύγχρονης δημοσιογραφίας. Σε πολλές περιπτώσεις, οι πληροφορίες που προκύπτουν από ανοικτές πηγές χρησιμοποιούνται ακόμη και σε διεθνείς έρευνες για πιθανά εγκλήματα πολέμου.

Ωστόσο, το ίδιο εργαλείο χρησιμοποιείται και από τις εμπόλεμες πλευρές. Κρατικοί μηχανισμοί και στρατιωτικές μονάδες αξιοποιούν τα social media για να προωθήσουν τη δική τους αφήγηση, να παρουσιάσουν επιτυχίες στο πεδίο της μάχης ή να διαμορφώσουν το διεθνές κοινό αίσθημα.

Προπαγάνδα, λογοκρισία και «blackouts»

Στη Μέση Ανατολή, η μάχη της πληροφορίας συνοδεύεται συχνά από εκτεταμένους μηχανισμούς λογοκρισίας.

Στη Λωρίδα της Γάζας, η πρόσβαση του ξένου Τύπου είναι ιδιαίτερα περιορισμένη, ενώ η στρατιωτική λογοκρισία επιβάλλει αυστηρούς ελέγχους στη δημοσίευση πληροφοριών που σχετίζονται με στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Παράλληλα, μέσα ενημέρωσης έχουν αποκλειστεί ή αντιμετωπίζουν περιορισμούς, σε μια προσπάθεια ελέγχου της διεθνούς εικόνας του πολέμου.

Στο Ιράν, το κράτος διατηρεί έναν από τους πιο αυστηρούς μηχανισμούς ελέγχου του διαδικτύου. Οι αρχές περιορίζουν την πρόσβαση σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, ενώ δημοσιογράφοι και χρήστες που μεταδίδουν πληροφορίες από το εσωτερικό της χώρας βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με συλλήψεις ή πιέσεις.

Στη Συρία, από την άλλη πλευρά, η καταστροφή τηλεπικοινωνιακών υποδομών και οι επαναλαμβανόμενες διακοπές επικοινωνιών δημιουργούν περιόδους πληροφοριακού «σκοταδιού», καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την επιβεβαίωση γεγονότων από ανεξάρτητες πηγές.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τα deepfakes και τα παραποιημένα ψηφιακά περιεχόμενα λειτουργούν ως εργαλεία αποδόμησης της αξιοπιστίας των ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης.

Οι δημοσιογράφοι στο στόχαστρο

Η πιο δραματική διάσταση αυτού του πληροφοριακού πολέμου είναι η στοχευμένη βία κατά των δημοσιογράφων.

Σύμφωνα με στοιχεία της Επιτροπής για την Προστασία των Δημοσιογράφων (CPJ), η σύγκρουση στη Γάζα κατέγραψε έναν από τους υψηλότερους αριθμούς απωλειών δημοσιογράφων τα τελευταία χρόνια.

Το 2023, περισσότερο από το 75% των δημοσιογράφων που σκοτώθηκαν παγκοσμίως βρισκόταν στη Λωρίδα της Γάζας, γεγονός που έχει προκαλέσει διεθνείς αντιδράσεις και εκκλήσεις για ανεξάρτητες έρευνες.

Διεθνείς οργανισμοί, μεταξύ των οποίων υπηρεσίες του ΟΗΕ, έχουν εκφράσει ανησυχία για πιθανές στοχευμένες επιθέσεις εναντίον δημοσιογράφων, ενώ ζητούν την προστασία των εργαζομένων στα μέσα ενημέρωσης σε εμπόλεμες ζώνες.

Παρόμοια εικόνα καταγράφεται και στη Συρία και στο Ιράν, όπου δημοσιογράφοι αντιμετωπίζονται συχνά ως πολιτικοί αντίπαλοι ή απειλή για το κράτος, αντί να θεωρούνται ανεξάρτητοι παρατηρητές των γεγονότων.

Οι δολοφονίες, οι συλλήψεις και οι απειλές συνθέτουν ένα περιβάλλον εκτεταμένης ατιμωρησίας, το οποίο καθιστά ολοένα και πιο δύσκολη την ανεξάρτητη κάλυψη των συγκρούσεων.

Η νέα εποχή της πολεμικής δημοσιογραφίας

Η εμπειρία των πολέμων στη Μέση Ανατολή δείχνει ότι η πληροφορία έχει μετατραπεί σε στρατηγικό όπλο.

Τα social media, τα εργαλεία OSINT και η τεχνητή νοημοσύνη έχουν δημιουργήσει ένα νέο πεδίο μάχης όπου η εικόνα, το βίντεο και η αφήγηση μπορούν να επηρεάσουν τη διεθνή κοινή γνώμη όσο και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Σε αυτό το περιβάλλον, η επαλήθευση των πληροφοριών, η ανεξάρτητη δημοσιογραφία και η προστασία των δημοσιογράφων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να διατηρηθεί η αξιοπιστία της ενημέρωσης.

Διαφορετικά, ο πόλεμος της πληροφορίας κινδυνεύει να γίνει εξίσου καταστροφικός με τον πόλεμο στο πεδίο της μάχης.

 

 

• OSINT
• social media