Πώς οι Δυτικοί δημιούργησαν το καθεστώς των μουλάδων που σήμερα θέλουν να πλήξουν-  Από το πραξικόπημα του ’53 μέχρι την τωρινή κλιμάκωση ΗΠΑ–Ιράν

Για να κατανοήσει κανείς τη σημερινή σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν, πρέπει να γυρίσει τον χρόνο πίσω. Πολύ πίσω.

Όχι στις πυρηνικές διαπραγματεύσεις της τελευταίας δεκαετίας, ούτε στις πρόσφατες επιθέσεις στη Μέση Ανατολή. Η αφετηρία βρίσκεται στον 20ό αιώνα, όταν οι ΗΠΑ και οι Βρετανοί παρενέβησαν καθοριστικά στο εσωτερικό της χώρας και ανέτρεψαν τη δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση του Μοχαμάντ Μοσαντέκ – μια πράξη που άλλαξε την πορεία της ιρανικής πολιτικής για πάντα.

Το χρονολόγιο που ακολουθεί δεν απομυθοποιεί· εξηγεί πώς οι δυτικές επιλογές δημιούργησαν το πολιτικό περιβάλλον που έφερε στην εξουσία το καθεστώς που σήμερα η Δύση θεωρεί απειλή.

Θρίλερ με τον Χαμενεΐ μετά το χτύπημα στην Τεχεράνη: Το Ιράν λέει πως είναι ζωντανός, ισραηλινές αναφορές μιλούν για «νεκρό ή βαριά τραυματία»

1908–1930: Το πετρέλαιο ως σημείο εξάρτησης και σύγκρουσης

Η ιστορία ξεκινά με ένα κοίτασμα πετρελαίου. Η ανακάλυψή του από βρετανική εταιρεία στις αρχές του 20ού αιώνα τοποθέτησε το Ιράν στον πυρήνα της αυτοκρατορικής στρατηγικής του Λονδίνου.

Τι χαρακτήριζε τη σχέση της εποχής:

• Συμβάσεις που έδιναν στη Βρετανία σχεδόν απόλυτο έλεγχο.
• Ελάχιστη συμμετοχή των Ιρανών στα κέρδη.
• Σταδιακή διαμόρφωση αντι-αποικιακού κινήματος.

Τα θεμέλια μιας βαθιά άνισης σχέσης τέθηκαν.

1941–1951 Πόλεμος, κατοχή και η άνοδος της εθνικοποίησης

Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, Βρετανία και ΗΠΑ εισέρχονται στρατιωτικά στο Ιράν για να διασφαλίσουν τις γραμμές ανεφοδιασμού προς τη Σοβιετική Ένωση. Η παρουσία τους αφήνει πολιτικό αποτύπωμα. Σε μια κοινωνία που διεκδικεί πλέον πραγματική κυριαρχία, αναδύεται μια νέα πολιτική μορφή: ο Μοχαμάντ Μοσαντέκ.

Ντουμπάι – Ισχυρή έκρηξη στο Palm Jumeirah: Ενδείξεις για υπολείμματα αναχαιτισμένου ιρανικού πυραύλου

Η υπόσχεσή του για εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας γίνεται σύμβολο αξιοπρέπειας και αυτοδιάθεσης. Το 1951 κερδίζει τις εκλογές και υλοποιεί αυτό που είχε δεσμευθεί: εθνικοποιεί το ιρανικό πετρέλαιο.
Για τη Δύση, αυτό ήταν απαράδεκτο.

1953 Η ανατροπή του Μοσαντέκ – Το πραξικόπημα που άλλαξε την Ιστορία

Το 1953 δεν είναι απλώς μια χρονολογία. Είναι η στιγμή που αποσαθρώνεται η δημοκρατική πορεία του Ιράν και θεμελιώνεται η δυσπιστία απέναντι στη Δύση.
Οι ΗΠΑ και η Βρετανία οργανώνουν την επιχείρηση «Ajax», με στόχο την ανατροπή του Μοσαντέκ – του πρώτου δημοκρατικά εκλεγμένου Ιρανού ηγέτη που αντιστάθηκε ευθέως στον ξένο οικονομικό έλεγχο.

Πώς έγινε η ανατροπή:

• Εξαγορά και κινητοποίηση ένοπλων ομάδων μέσα στην Τεχεράνη.
• Προπαγανδιστική εκστρατεία για να εμφανιστεί ο Μοσαντέκ ως «απειλή».
• Στρατιωτική εμπλοκή για επαναφορά του Σάχη στην απόλυτη εξουσία.
• Σύλληψη, δίκη και ισόβιος κατ’ οίκον περιορισμός του Μοσαντέκ.

Οι επιπτώσεις ήταν μακροχρόνιες: η δημοκρατία καταλύθηκε, η Δύση εμφανίστηκε ως δύναμη χειραγώγησης και η ιρανική κοινωνία ανέπτυξε μια μόνιμη αίσθηση προδοσίας.

1960–1978: Αυταρχικός εκσυγχρονισμός και συσσώρευση κοινωνικής οργής

Ο Σάχης κυβερνά πλέον με απόλυτη εξουσία, έχοντας πίσω του τη στήριξη Ουάσιγκτον–Λονδίνου. Προωθεί “εκσυγχρονισμό” μέσω βίαιων μεταρρυθμίσεων, καταστολής και απόλυτου ελέγχου της δημόσιας ζωής.

Τι διαμορφώνει το κλίμα:

• έντονη κοινωνική ανισότητα
• απαγόρευση αντιπολιτευτικών κομμάτων
• παντοδυναμία της μυστικής αστυνομίας
• αποσύνδεση του καθεστώτος από τη λαϊκή βάση

Οι κληρικοί σταδιακά αναλαμβάνουν τον ρόλο της μοναδικής οργανωμένης αντιπολίτευσης.

1979: Η Ισλαμική Επανάσταση: η έκρηξη μιας συσσωρευμένης δεκαετίας

Η κοινωνική δυσαρέσκεια ξεσπά. Από φοιτητές μέχρι διανοούμενους, αριστερούς και εργάτες, πλήθος κοινωνικών ομάδων ενώνεται ενάντια στο αυταρχικό καθεστώς. Οι ισλαμικές δυνάμεις αναδεικνύονται τελικά κυρίαρχες.

Η Δύση γίνεται ξανά αρνητικός πρωταγωνιστής: ο Σάχης φιλοξενείται στο εξωτερικό, ενισχύοντας την αίσθηση ότι οι ΗΠΑ προστατεύουν έναν ηγέτη που εγκατέλειψε ο ίδιος ο λαός.

Η κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας και η ομηρία 444 ημερών παγώνουν για πάντα τις σχέσεις.

Η επανάσταση δεν ήταν καθαρά θρησκευτική: συμμετείχαν φιλελεύθεροι, φοιτητές, αριστεροί, εργάτες.

Ωστόσο, οι θεοκρατικές δυνάμεις επικράτησαν επειδή:

• διέθεταν το οργανωμένο δίκτυο
• δεν είχαν συνδεθεί με τη δυτική εξουσία
• αξιοποίησαν τη λαϊκή οργή για το πραξικόπημα του ’53

1980–1988: Πόλεμος Ιράν–Ιράκ: η Δύση στηρίζει τον επιτιθέμενο

Ο πόλεμος ξεσπά με εισβολή του Ιράκ. Το Ιράν αιφνιδιάζεται. Οι ΗΠΑ και πολλές ευρωπαϊκές χώρες στηρίζουν τον Σαντάμ Χουσεΐν, παρέχοντας όπλα, δορυφορικές πληροφορίες και υλικά που χρησιμοποιούνται και για χημικές επιθέσεις. Το μήνυμα προς την Τεχεράνη είναι σαφές: «Είσαι μόνος σου». Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει η πλήρης στρατιωτικοποίηση του καθεστώτος.

1990–2000: Κυρώσεις, απομόνωση και ενίσχυση των πιο σκληρών μηχανισμών
Μετά τον πόλεμο, οι δυτικές κυρώσεις συσσωρεύονται. Η οικονομία πιέζεται στα όριά της. Αυτό οδηγεί σε:

• άνοδο παρακρατικών μηχανισμών
• ενίσχυση των Φρουρών της Επανάστασης
• εξάρτηση από παράλληλες οικονομίες
• καταστολή πολιτικής ζωής

Η απομόνωση δεν αποδυναμώνει τους σκληροπυρηνικούς τους ενδυναμώνει.

2015–2018: Η συμφωνία για τα πυρηνικά και η αποχώρηση που ανέτρεψε την ισορροπία

Το 2015 φαίνεται να είναι ένα σημείο καμπής. Το Ιράν περιορίζει το πυρηνικό του πρόγραμμα, η οικονομία δείχνει να ανασαίνει και η κοινωνία βλέπει μια πιθανότητα ανοίγματος προς τον κόσμο.

Το 2018 όμως, η μονομερής αποχώρηση των ΗΠΑ γκρεμίζει τα πάντα:

• η εμπιστοσύνη εξαφανίζεται
• οι μεταρρυθμιστές πολιτικά καταρρέουν
• οι σκληροπυρηνικοί αναλαμβάνουν ξανά τον πλήρη έλεγχο

Ένα ακόμη τραύμα προστίθεται στο ιστορικό υπόβαθρο καχυποψίας.

2020–2024: Επιθέσεις, δολοφονίες και νέος κύκλος κλιμάκωσης

Με στοχευμένες επιχειρήσεις, εξοντώνονται σημαντικά στελέχη του ιρανικού στρατιωτικού και επιστημονικού συστήματος.
Η Τεχεράνη απαντά σε περιφερειακό επίπεδο με επιθέσεις μέσω συμμάχων και αναβάθμιση του οπλοστασίου της.

Το μοτίβο επαναλαμβάνεται:

• πίεση από τη Δύση
• συσπείρωση στο εσωτερικό
• ενίσχυση των πιο ακραίων φραξιών

Το καθεστώς των Μουλάδων δεν δημιουργήθηκε στο κενό. Είναι προϊόν μιας αλληλουχίας δυτικών παρεμβάσεων που ξεκινούν με την ανατροπή του Μοχαμάντ Μοσαντέκ και συνεχίζονται για δεκαετίες.
Η Δύση συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του σύγχρονου Ιράν, συχνά με επιλογές που ενίσχυσαν τις πιο σκληρές δυνάμεις στο εσωτερικό της χώρας. Το σημερινό γεωπολιτικό πεδίο είναι το αποτέλεσμα δεκαετιών επεμβάσεων, κυρώσεων, πολέμων και πολιτικών ανατροπών.

Το ιστορικό πάθημα που δεν έγινε μάθημα

Το Ιράν αποτελεί το χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας περιοχής όπου το ιστορικό πάθημα δεν έγινε ποτέ μάθημα. Η ανατροπή του Μοσαντέκ, η αποικιακή διαχείριση του πετρελαίου, οι πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων, οι κυρώσεις και οι συνεχείς εξωτερικές παρεμβάσεις δεν οδήγησαν σε σταθερότητα· αντιθέτως, γέννησαν κύκλους καχυποψίας, αυταρχισμού και αντιπαράθεσης που αναπαράγονται μέχρι σήμερα.

Σήμερα, βρισκόμαστε ξανά μπροστά σε μια πολεμική επέμβαση που όχι μόνο δεν λύνει το πρόβλημα, αλλά το βαθαίνει. Αντί να περιορίζει την ένταση, την πολλαπλασιάζει· αντί να σταθεροποιεί την περιοχή, την αποσταθεροποιεί. Η Δύση δείχνει να επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο που δημιούργησε την κρίση εξαρχής: στρατιωτική πίεση σε μια χώρα με βαθιά ιστορικά τραύματα από εξωτερικές παρεμβάσεις.

Η Ιστορία του Ιράν δείχνει ξεκάθαρα ότι κάθε φορά που επιχειρείται εξωτερικός εξαναγκασμός, το αποτέλεσμα είναι το αντίθετο από το επιδιωκόμενο. Κι αν κάτι επιβεβαιώνεται ξανά σήμερα, είναι ότι όσο η Ιστορία αντιμετωπίζεται σαν διαγραφή αρχείου και όχι σαν μάθημα, τόσο η αποσταθεροποίηση θα επιστρέφει – συχνά πιο έντονη από πριν.

• ΗΠΑ
• Ιράν
• Μέση Ανατολή
• σύγκρουση