Σαίξπηρ – Ο σύγχρονός μας: Ο άνθρωπος που διαμόρφωσε το Θέατρο όπως το ξέρουμε – Οι καινοτομίες και τα «ευρήματα»

Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ θεωρείται ευρέως ως μια από τις πιο σημαντικές μορφές στην ιστορία του θεάτρου και τα έργα του είχαν βαθύ αντίκτυπο στην ανάπτυξη του θεάτρου όπως το γνωρίζουμε σήμερα ως μορφής τέχνης.

Ο Σαίξπηρ έζησε στην Αγγλία στα τέλη του 16ου και στις αρχές του 17ου αιώνα, μια περίοδο γνωστή ως Ελισαβετιανή εποχή. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το θέατρο γινόταν όλο και πιο δημοφιλές, με έργα που παίζονταν τόσο σε δημόσια όσο και σε ιδιωτικά θέατρα.

Τα έργα του Σαίξπηρ δεν έμοιαζαν με τίποτα από όλα όσα είχαν δει το «φως της σκηνής» στο παρελθόν, ενσωματώνοντας στοιχεία κωμωδίας, τραγωδίας, ιστορίας και ρομαντισμού με τρόπο που ήταν ιδιαίτερα πολύπλοκος αλλά εξόχως προσιτός. Τα έργα του περιείχαν σύνθετους χαρακτήρες, «περίπλοκες πλοκές» και ένα ευρύ φάσμα θεμάτων και συναισθημάτων, ενώ ήταν γραμμένα σε ένα ποιητικό και λυρικό ύφος που ήταν ταυτόχρονα όμορφο και προκλητικό.

Εκτός από τις λογοτεχνικές του καινοτομίες, ο Σαίξπηρ βοήθησε επίσης στη διαμόρφωση των φυσικών και κοινωνικών πτυχών του θεάτρου. Έγραψε τόσο για δημόσια όσο και για ιδιωτικά θέατρα και τα έργα του παίζονταν τόσο για αριστοκράτες όσο και για «απλούς» ανθρώπους. Βοήθησε επίσης να εδραιωθεί η δομή του σύγχρονου θεάτρου, με τα έργα του να έχουν μια πεντάπρακτη δομή και να επικεντρώνονται στην ανάπτυξη των χαρακτήρων και στο ψυχολογικό βάθος.

Μία από τις σημαντικότερες συνεισφορές του Σαίξπηρ στο θέατρο ήταν η έμφαση που έδωσε στον χαρακτήρα και στην ιδέα ότι τα άτομα είναι υπεύθυνα για τη μοίρα τους. Πριν από τον Σαίξπηρ, πολλά έργα βασίζονταν σε έναν «deus ex machina» ή άλλη εξωτερική δύναμη για να επιλύσουν την πλοκή ή να σώσουν τους εαυτούς τους από τις πράξεις τους. Αυτά τα έργα παρουσίαζαν συχνά μια μοιρολατρική κοσμοθεωρία στην οποία οι άνθρωποι ήταν στο έλεος δυνάμεων πέρα από τον έλεγχό τους.

Αντίθετα, τα έργα του Σαίξπηρ είναι αξιοσημείωτα για την έμφαση που δίνουν στην ατομική επιλογή και την προσωπική ευθύνη. Οι χαρακτήρες του είναι περίπλοκοι και πλήρως συνειδητοποιημένοι, με τις δικές τους επιθυμίες, κίνητρα και ελαττώματα. Δεν είναι απλώς μαριονέτες της μοίρας ή της θεϊκής παρέμβασης, αλλά ενεργοί παράγοντες στη ζωή τους. Αυτή η έμφαση στην ανθρώπινη δράση και ευθύνη ήταν μια σημαντική απόκλιση από τη μοιρολατρική κοσμοθεωρία του προηγούμενου θεάτρου.

Για παράδειγμα, στην τραγωδία «Μάκβεθ» του Σαίξπηρ, η «πτώση» του βασιλιά δεν είναι αποτέλεσμα της μοίρας ή της θεϊκής παρέμβασης, αλλά μάλλον οι συνέπειες των επιλογών και των πράξεών του. Ο Μάκβεθ επιλέγει να δολοφονήσει τον βασιλιά και να καταλάβει τον θρόνο, και ως αποτέλεσμα, καταλαμβάνεται από ενοχές, παράνοια και βία, οδηγώντας τελικά στη δική του πτώση. Η απεικόνιση του Μάκβεθ από τον Σαίξπηρ ως έναν πλήρως συνειδητοποιημένο, ελαττωματικό και εν τέλει υπεύθυνο χαρακτήρα ήταν μια σημαντική απόκλιση από τις προηγούμενες θεατρικές αφηγήσεις.

Ο Σαίξπηρ είναι γνωστός για τα πολυποίκιλα έργα του με σαφείς αναφορές από διάφορα είδη, όπως τραγωδίες, κωμωδίες, ιστορικά έργα και ρομάντζα. Μερικά από τα βασικά θεατρικά εργαλεία που έγιναν ευρέως γνωστά χάρη στα έργα του είναι:

Μονόλογος: Ο μονόλογος είναι μια ομιλία που εκφωνείται μόνο από έναν χαρακτήρα στη σκηνή, εκφράζοντας τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις προθέσεις του. Τα έργα του Σαίξπηρ είναι γνωστά για την εκτεταμένη χρήση μονόλογων, που επιτρέπουν στο κοινό να δει το μυαλό του χαρακτήρα και να αποκτήσει εικόνα για τα κίνητρα και την προσωπικότητά του.

Προγνώση: Το προγνωστικό είναι μια λογοτεχνική συσκευή που υπονοεί μελλοντικά γεγονότα σε μια ιστορία. Ο Σαίξπηρ ήταν μάστορας των προαναγγελιών, χρησιμοποιώντας λεπτούς υπαινιγμούς και ενδείξεις για να δημιουργήσει σασπένς και προσμονή. Για παράδειγμα, στο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, το ρεφρέν προμηνύει την τραγική κατάληξη του έργου ήδη από τον πρόλογο.

Ειρωνεία: Η ειρωνεία είναι μια λογοτεχνική «συσκευή» στην οποία συμβαίνει το αντίθετο από αυτό που αναμένεται. Τα έργα του Σαίξπηρ είναι γεμάτα ειρωνεία, που συχνά τη χρησιμοποιούν για να δημιουργήσουν χιούμορ ή να τονίσουν την τραγική φύση της ιστορίας. Για παράδειγμα, στο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, το κοινό γνωρίζει ότι η Ιουλιέτα δεν είναι πραγματικά νεκρή, αλλά ο Ρωμαίος πιστεύει ότι είναι και αυτοκτονεί, οδηγώντας στο τραγικό τέλος του έργου.

Μεταφορά: Μια μεταφορά είναι μια σύγκριση μεταξύ δύο πραγμάτων που δεν είναι κυριολεκτικά όμοια. Τα έργα του Σαίξπηρ είναι γεμάτα ζωηρές μεταφορές που βοηθούν στη δημιουργία ενός πλούσιου και αξέχαστου κόσμου. Για παράδειγμα, στον Μάκβεθ, η Λαίδη Μάκβεθ αναφέρεται στο αίμα στα χέρια της ως «όλα τα αρώματα της Αραβίας», δημιουργώντας μια ισχυρή εικόνα ενοχής και λύπης.

Comic Relief: Το κωμικό ανάγλυφο είναι άλλη μια λογοτεχνική επινόηση του Σαίξπηρ στην οποία μια χιουμοριστική σκηνή ή χαρακτήρας συμπεριλαμβάνεται σε ένα σοβαρό ή τραγικό έργο για να προσφέρει μια στιγμή ελαφρότητας ή απελευθέρωσης. Τα έργα του Σαίξπηρ περιλαμβάνουν συχνά κωμικά ανάγλυφα, όπως οι σκηνές με τους χαρακτήρες του Πόρτερ και του μεθυσμένου πορτιέρη στο Μάκβεθ, ή οι σκηνές που παρουσιάζουν τον χαρακτήρα του Ντόγκμπερι στο Πολύ κακό για το τίποτα, ή οι χαρακτήρες των Ρόζενγκρατς και Γκίλντεστερν από τον Άμλετ.

Βιβλιογραφικές αναφορές:

• «Ο Σαίξπηρ και το Θέατρο». Βιβλιοθήκη Folger Shakespeare. https://www.folger.edu/shakespeare-and-the-theater
• «Ο Σαίξπηρ και το Ελισαβετιανό Θέατρο». Η Βρετανική Βιβλιοθήκη. https://www.bl.uk/shakespeare/articles/shakespeare-and-the-elizabethan-theatre
• «Γουίλιαμ Σαίξπηρ». Εγκυκλοπαίδεια Britannica. https://www.britannica.com/biography/William-Shakespeare
• «Ο Σαίξπηρ και το Θέατρο των Θαυμάτων». Η Βρετανική Βιβλιοθήκη. https://www.bl.uk/shakespeare/articles/shakespeare-and-the-theatre-of-wonder
• «Ο Σαίξπηρ και η τραγική αρετή». Εθνικό Ίδρυμα για τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες. https://www.neh.gov/humanities/2016/winter/feature/shakespeare-and-the-tragic-virtue
• «Μάκβεθ του Ουίλιαμ Σαίξπηρ». SparkNotes. https://www.sparknotes.com/shakespeare/macbeth/

Ο τίτλος του κειμένου είναι δανεισμένος από το ομότιτλο βιβλίο του Γιαν Κοττ, Σαίξπηρ, Ο σύγχρονός μας

• θέατρο
• Ουίλιαμ Σαίξπηρ