SOS για το λιβάνι – Γιατί μειώνεται η παραγωγή του

Ο Salaban Salad Muse έχει χτίσει ολόκληρη τη ζωή του γύρω από το λιβάνι. Ζώντας στη μικρή πόλη Dayaha, στην περιοχή Sanaag της Σομαλιλάνδης, μιας αποσχισμένης περιοχής της Σομαλίας, εργάζεται ως έμπειρος συλλέκτης της διάσημης αρωματικής ρητίνης, που προέρχεται αποκλειστικά από το δέντρο Boswellia. Κάθε χρόνο, ο Salad Muse κατασκηνώνει για τρεις έως έξι μήνες σε μια σπηλιά κοντά στην έκταση που του ανήκει και στην οποία φύονται αυτά τα δέντρα. Κάθε μέρα διασχίζει τη γη, που ανήκει και καλλιεργείται από την οικογένειά του εδώ και γενιές. Πηγαίνει από δέντρο σε δέντρο, ελέγχοντας τον φλοιό για παράσιτα, απομακρύνοντας άμμο και φροντίζοντας τα νεαρά φυτά που φύτεψε νωρίτερα μέσα στη σεζόν.

Όμως η τύχη αυτών των συστάδων –και ολόκληρου του βιοπορισμού των συλλεκτών λιβανιού– κρέμεται από μια κλωστή. Καθώς τα δάση υποβαθμίζονται, οι τοπικές και παγκόσμιες βιομηχανίες που βασίζονται στο λιβάνι αναγκάζονται να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο αυτό το πολύτιμο υλικό παράγεται, ιχνηλατείται και πωλείται σε όλο τον κόσμο. Το λιβάνι συνδέεται με τη βιβλική ιστορία ως το ιερό δώρο που προσφέρθηκε στο βρέφος Ιησού μαζί με χρυσό και σμύρνα από τους τρεις μάγους. Έχει επίσης χρησιμοποιηθεί επί χιλιετίες στην ινδική και κινεζική ιατρική και αποτελεί ένα από τα αρχαιότερα εμπορεύματα παγκοσμίως. Σήμερα έχει γίνει βασικό προϊόν της βιομηχανίας ευεξίας αξίας 5,6 τρισ. δολαρίων, χρησιμοποιούμενο για την παραγωγή αρωματικού καπνού για διαλογισμό και θεραπευτικές πρακτικές, καθώς και για τελετουργίες που είναι υφασμένες εδώ και αιώνες στην καθολική λατρεία.

Για τον Salad Muse, ωστόσο, το λιβάνι έχει πολύ πιο γήινες συνδέσεις. Εκείνος και πολλοί άλλοι συλλέκτες στη Σομαλιλάνδη και τις γύρω χώρες βασίζονται στο λιβάνι για το εισόδημά τους. Το Κέρας της Αφρικής είναι μία από τις κύριες περιοχές παραγωγής παγκοσμίως, περιλαμβάνοντας τη Σομαλιλάνδη, τη Σομαλία, την Αιθιοπία και το Σουδάν. Σήμερα όμως, τοπικές εντάσεις, πενιχρές αμοιβές στους αγρότες, αβέβαιη ρύθμιση και αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση ασκούν πίεση σε ορισμένους συλλέκτες ώστε να «χαράζουν» τα δέντρα σε μη βιώσιμα επίπεδα. Πολύ μακριά από τη χαρούμενη εορταστική αφήγηση, αυτό το περιζήτητο προϊόν ξεκινά από διάφορα υποείδη του δέντρου Boswellia, ενός ανθεκτικού ερημικού δέντρου με χαρτώδη φλοιό και αραιά φύλλα, που συχνά βρίσκεται προσκολλημένο σε γκρεμούς στα ξηρά υψίπεδα της Σομαλιλάνδης. Οι συλλέκτες στη Σομαλιλάνδη ξύνουν τη ρητίνη από τον φλοιό άγριων δέντρων Boswellia, δουλεύοντας συχνά πολλές ώρες για αμοιβή που εξαρτάται από την ποσότητα της ρητίνης, μέσα σε ένα σύστημα ασταθών τιμών και άτυπων αλυσίδων εφοδιασμού. Σύμφωνα με ειδικούς, συχνά μένουν εκτεθειμένοι σε μεσάζοντες που εκμεταλλεύονται τις συγκρούσεις στην περιοχή και την έλλειψη κρατικής εποπτείας.

Όπως το νερό σημύδας και το σιρόπι σφενδάμου ή η μαστίχα, το λιβάνι συλλέγεται μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται «χαράκωμα», όπου γίνονται τομές στον φλοιό του δέντρου ώστε να εκρέει η ρητίνη. Ο χυμός σκληραίνει σε «δάκρυα» μέσα σε αρκετές εβδομάδες, τα οποία στη συνέχεια οι συλλέκτες αποξέουν από το δέντρο. Η παραδοσιακή συλλογή ρητίνης γίνεται με φειδώ και προσεκτικές τομές. Σήμερα όμως, τα δέντρα Boswellia συχνά χαράσσονται πολύ περισσότερο απ’ όσο αντέχουν, προκαλώντας μακροχρόνιες ζημιές. Σύμφωνα με έκθεση του 2022, μπορεί να χρειαστούν 10 χρόνια ή και περισσότερο για να ανακάμψει ένα δέντρο από τις βλάβες που προκαλεί η υπερβολική συλλογή.

Πολλοί άλλοι παράγοντες επηρεάζουν επίσης τα δέντρα. Η κλιματική αλλαγή ήδη επηρεάζει ορισμένες περιοχές, ενώ επιδημίες ξυλοφάγων σκαθαριών έχουν επίσης αποδειχθεί καταστροφικές. Οι πληθυσμοί του Boswellia papyrifera, της κύριας πηγής λιβανιού στην Αιθιοπία και το Σουδάν, καταρρέουν πλέον σε όλη τη γεωγραφική τους εξάπλωση, σύμφωνα με μελέτη του περιοδικού Nature το 2019. Πάνω από το 75% των πληθυσμών που μελετήθηκαν δεν διαθέτουν νεαρά δέντρα, ενώ η φυσική αναγέννηση «απουσιάζει εδώ και δεκαετίες», λόγω ενός συνδυασμού βόσκησης βοοειδών, συχνών καύσεων και απερίσκεπτου χαράγματος. Η μελέτη σημείωσε ότι και άλλα είδη Boswellia αντιμετωπίζουν παρόμοιες απειλές, καθώς το εμπόριο λιβανιού εξακολουθεί να εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από άγρια δέντρα και όχι από καλλιέργεια. Μέσα σε 20 χρόνια, προβλέπει η μελέτη, η παραγωγή λιβανιού θα μειωθεί στο μισό. Οι ερευνητές, ωστόσο, επισημαίνουν τη δυσκολία αξιολόγησης των δέντρων στη Σομαλιλάνδη λόγω των τοπικών εντάσεων.

Το λιβάνι «σίγουρα απειλείται», αν και υπάρχουν καλά και διαθέσιμα δεδομένα μόνο για λίγα είδη, λέει η Anjanette DeCarlo, ιδρύτρια του προγράμματος Save The Frankincense και συν-συγγραφέας της έκθεσης του 2022 για τις ζημιές στα δέντρα Boswellia από την υπερβολική συλλογή. Για αρκετά είδη, ωστόσο, υπάρχουν ακόμη πολλά μεμονωμένα δέντρα. «Όλα εξαρτώνται από τις κύριες απειλές σε κάθε τοποθεσία, όπως η βόσκηση από καμήλες, το εκτεταμένο χαράκωμα, τα ακραία καιρικά φαινόμενα (όπως οι ξαφνικές πλημμύρες) και η εξόρυξη», λέει. Η φύτευση λιβανιού σε μεγαλύτερη κλίμακα, από τη Δυτική Αφρική έως την Αιθιοπία, θα μπορούσε επίσης να βοηθήσει την κατάσταση. «Θα μπορούσε να είναι μια μεγάλη ώθηση. Θα αύξανε δραστικά την πιθανότητα επιβίωσης των ειδών και του λιβανιού μακροπρόθεσμα», προσθέτει. Ωστόσο, άλλοι επισημαίνουν ότι η αύξηση της καλλιέργειας θα μπορούσε να ενέχει και κινδύνους, όπως η υποκίνηση συγκρούσεων για γη ή νερό.

Η πολιτική αστάθεια στη Σομαλία και τη Σομαλιλάνδη μπορεί να αφήσει τους συλλέκτες εκτεθειμένους σε συναλλαγές άμεσης αγοράς, όπου η πληρωμή γίνεται επί τόπου μέσω πολλών επιπέδων μεσαζόντων, λέει ο Andy Thornton, ειδικός στην αγορά λιβανιού και διαχειριστικός εταίρος της Silvan Ingredient Ecosystem. Μέχρι τη στιγμή που η ρητίνη φτάνει σε δυτικούς προμηθευτές θυμιάματος, μπορεί να πωλείται έως και 60–100 δολάρια το κιλό, προσθέτει, αλλά οι συλλέκτες στη Σομαλιλάνδη συνήθως λαμβάνουν μόλις 2–5 δολάρια το κιλό, δηλαδή περίπου το 3% της τελικής αξίας. «Αυτοί που καθορίζουν τις τιμές εξαγωγής είναι όσοι έχουν αρκετό κεφάλαιο για να συγκεντρώσουν τις αλυσίδες εφοδιασμού και να αναλάβουν τον κίνδυνο της μεταφοράς», λέει ο Thornton.

Η παγκόσμια αγορά λιβανιού εκτιμήθηκε στα 363 εκατ. δολάρια το 2023, με εμπορία περίπου 6.000–7.000 τόνων ετησίως, και προβλέπεται να σχεδόν διπλασιαστεί σε αξία, ξεπερνώντας τα 700 εκατ. δολάρια έως το 2032. Από τα 24 είδη δέντρων Boswellia παγκοσμίως, τα δύο βασικά ιθαγενή είδη της Σομαλιλάνδης έχουν ιδιαίτερα πολύτιμες ιδιότητες και άρωμα. Η ζήτηση για το Boswellia frereana, που είναι εγγενές στη βόρεια Σομαλία και τη Σομαλιλάνδη, είναι τόσο έντονη ώστε διεθνείς αγοραστές το έχουν ονομάσει «ο βασιλιάς του λιβανιού». Αυτό έχει καταστήσει το εμπόριο λιβανιού της Σομαλιλάνδης ένα από τα μεγαλύτερα παγκοσμίως, με εκτιμώμενες εξαγωγές τουλάχιστον 1.000 τόνων ετησίως. Η υπερβολική συλλογή των δέντρων Boswellia είναι συνήθως αποτέλεσμα οικονομικής πίεσης, λέει ο Thornton, αλλά επισημαίνει και τις περιβαλλοντικές πιέσεις. «Όσο αυξάνεται το κλιματικό και υδατικό στρες, τόσο λιγότερο βιώσιμη γίνεται η κτηνοτροφία», λέει. «Έτσι, όταν οι τιμές πέφτουν αλλά το λιβάνι παραμένει η τελευταία πηγή εισοδήματος, οι συλλέκτες έχουν ελάχιστες επιλογές παρά να χαράξουν περισσότερα δέντρα».

Ο Stephen Johnson, διευθυντής της FairSource Botanicals και της Dayaxa Frankincense Export Company (DFEC), λέει ότι το πρόβλημα προέρχεται από την έλλειψη εποπτείας της αγοράς και την απουσία αναγνωρισμένης παγκόσμιας πιστοποίησης λιβανιού. «Αυτό που λείπει είναι το επιχειρηματικό κίνητρο», λέει, «ώστε, αν η αγορά ενδιαφέρεται για ιχνηλασιμότητα και βιωσιμότητα, να μπορούμε να εφαρμόσουμε προγράμματα που θα μας επιτρέψουν να εμπλακούμε πιο αποτελεσματικά με την αγορά». Από το 2023, η ομάδα του στη DFEC χρησιμοποιεί απλά εργαλεία συλλογής δεδομένων μέσω κινητών στη Σομαλία και το Ομάν για να δημιουργήσει χάρτες αλυσίδων εφοδιασμού, συνδέοντας κάθε παρτίδα ρητίνης με φωτογραφίες με στίγμα GPS και οικολογικά δεδομένα. Οι υπηρεσίες της DFEC περιλαμβάνουν τρία βασικά στοιχεία: μια εφαρμογή ιχνηλασιμότητας, μια εφαρμογή υγείας δέντρων και ένα πρόγραμμα ενίσχυσης ικανοτήτων.

Οι συλλέκτες εγγράφονται μέσω της εφαρμογής ιχνηλασιμότητας και φέρνουν τη ρητίνη στο κέντρο συλλογής. Η εταιρεία καταγράφει πότε και πού συλλέχθηκε η ρητίνη, ελέγχει την ποιότητα και παρακολουθεί τη διαδρομή της από το χωριό στην αποθήκη, στη μεταφορά και τελικά στον τελικό αγοραστή. «Ακόμη και οι πιο απομακρυσμένοι συλλέκτες μπορούν να πληρώνονται μέσω Zad», λέει ο Johnson, αναφερόμενος σε ένα σύστημα ψηφιακού πορτοφολιού που χρησιμοποιείται ευρέως στην περιοχή. Μια ξεχωριστή εφαρμογή χρησιμοποιείται για την παρακολούθηση της υγείας των δέντρων. Πράκτορες της DFEC πραγματοποιούν επιτόπιες επισκέψεις για να φωτογραφίσουν τα δέντρα και να μετρήσουν στοιχεία όπως ηλικία, ύψος και αριθμό τομών. Τα δεδομένα καταγράφονται και τα δέντρα παρακολουθούνται κάθε έξι μήνες.

Τα αποτελέσματα των πιλοτικών προγραμμάτων, από τον Ιανουάριο του 2023 έως τον Ιούνιο του 2024, έδειξαν ότι πάνω από 8.000 συλλέκτες συμμετείχαν. Η DFEC αναφέρει επίσης ότι υποστήριξε περίπου 1.400 συλλέκτες να προσαρμοστούν στην κλιματική αλλαγή μέσω εργαστηρίων και εκπαιδεύσεων για τη φροντίδα των δέντρων. Μέχρι στιγμής έχουν αγοραστεί επτά τόνοι ρητίνης από τοπικές κοινότητες μέσω της εφαρμογής, ενώ έχουν καταγραφεί πάνω από 3.000 μεμονωμένα δέντρα λιβανιού σε δεκάδες αγροκτήματα. Η DeCarlo λέει ότι τέτοιου είδους επαληθεύσιμη, βασισμένη σε δεδομένα ιχνηλασιμότητα είναι κρίσιμη για τη μείωση των κινδύνων στις αλυσίδες εφοδιασμού και τη δημιουργία πιο ηθικών συνεργασιών. «Ενδυναμώνει τους ίδιους τους ανθρώπους που διαχειρίζονται άμεσα τα δέντρα», λέει. «Επιπλέον, δίνει στους αγοραστές την ευκαιρία να επενδύσουν στη βιωσιμότητα».

Το σύστημα παρακολούθησης της εφαρμογής «φαίνεται να λειτουργεί πολύ καλά και καθιστά δυνατή τη στενή παρακολούθηση με αξιοπιστία», λέει ο Frans Bongers, καθηγητής δασικής οικολογίας στο Πανεπιστήμιο Wageningen στην Ολλανδία. Είναι επίσης καθησυχαστικό για τους χρήστες της ρητίνης να γνωρίζουν ότι το προϊόν παρακολουθείται τόσο στενά, προσθέτει, ενώ καθίσταται δυνατή η μακροχρόνια παρακολούθηση της υγείας των δέντρων. «Φυσικά, αυτό έχει κόστος», σημειώνει. Παρά τις δυνατότητες των εφαρμογών, ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι απαιτείται περισσότερη δουλειά για να ενισχυθεί η ζήτηση για πιο βιώσιμο λιβάνι από όσους το αγοράζουν. Ειδικότερα, η DeCarlo λέει ότι η Καθολική Εκκλησία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη δυσανάλογη «ήπια ισχύ» της για να επηρεάσει θετικά την αγορά. Αν και η Εκκλησία αντιπροσωπεύει μόλις το 5% του παγκόσμιου εμπορίου λιβανιού, λίγοι θεσμοί διαθέτουν παρόμοια συμβολική και ηθική επιρροή.

«Σχεδόν με συγκινεί η ιδέα του πάπα να κάνει μια δήλωση ή μια πρωτοβουλία, γιατί ο αντίκτυπος θα μπορούσε να είναι τεράστιος», λέει. «Θα είχε αλυσιδωτές επιπτώσεις.
Αυτά τα δέντρα έχουν σημασία, και οι άνθρωποι που κάνουν αυτή τη δουλειά – οι γυναίκες που καταπονούν τα σώματά τους, καθισμένες 12 ώρες την ημέρα διαχωρίζοντας αυτές τις ρητίνες – όλοι έχουν σημασία».

Πηγή: bbc

• λιβάνι
• παραγωγή