Άγιο φως – Πανάγιος Τάφος: Τι είναι το status quo και γιατί παρενέβη η Αθήνα

Το επεισόδιο με τον αποκλεισμό του Λατίνου Πατριάρχη Pierbattista Pizzaballa από τον Πανάγιο Τάφο, την Καθολική Κυριακή των Βαΐων, προκάλεσε διεθνή αντίδραση, πίεση προς το Ισραήλ και τελικά αναδίπλωση.

Το ατυχές περιστατικό αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον για το τι θα γίνει με το Άγιο Φως εν μέσω συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Το πρώτο αποτέλεσμα ήταν να δώσει εντολή ο Μπενιαμίν Νετανιάχου για πλήρη πρόσβαση του Πατριάρχη και με τις εκκλησιαστικές αρχές να καταλήγουν σε συμφωνία με την ισραηλινή αστυνομία ώστε οι τελετές της Μεγάλης Εβδομάδας και του Πάσχα να προχωρήσουν υπό περιορισμούς.

Μέσα σε αυτό το κλίμα παρενέβη και η Ελλάδα, χώρα η οποία κατέχει σημαίνοντα ρόλο στο καθεστώς του Παναγίου Τάφου. Η ελληνική πλευρά επέλεξε μια πολύ πιο βαριά διατύπωση, ζητώντας να γίνει πλήρως σεβαστό από όλους και με καλή πίστη το status quo του Παναγίου Τάφου. Υπογράμμισε δε πως αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία ενόψει των πασχαλινών εορτασμών. Η επιλογή αυτής ακριβώς της φράσης δείχνει, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει  το συμβάν ως θέμα εκκλησιαστικής τάξης και διεθνούς ευαισθησίας, όχι ως απλό πρόβλημα αστυνόμευσης.

Το επεισόδιο και η διπλωματική του βαρύτητα

Η ισραηλινή αστυνομία επικαλέστηκε λόγους ασφαλείας λόγω του πολέμου με το Ιράν και του κινδύνου μαζικού πλήγματος στην Παλιά Πόλη. Αυτό είναι το επίσημο επιχείρημα. Το ουσιαστικό πρόβλημα ήταν ποιον αφορούσε και πού επιβλήθηκε. Όταν αποκλείεται ο Λατίνος Πατριάρχης από τον Πανάγιο Τάφο, την ημέρα που η Εκκλησία του έχει κατοχυρωμένη λατρευτική παρουσία, το μέτρο παύει να διαβάζεται ως ουδέτερη διαχείριση κινδύνου. Η απαγόρευση αυτή, φτάνει στο σημείο να διαβάζεται, σύμφωνα με εκκλησιαστικούς κύκλους, ως παρέμβαση στον ίδιο τον πυρήνα της ισορροπίας των Αγίων Τόπων.

Η Αθήνα, σύμφωνα με τους ίδιους κύκλους, προσέγγισε το περιστατικό ως κάτι που θα μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο. Στην εκκλησιαστική διπλωματία της Ιερουσαλήμ, τα προηγούμενα μετρούν περισσότερο από τις δηλώσεις με αποτέλεσμα μία προσωρινή εξαίρεση, αν γίνει ανεκτή ή επαναληφθεί, να αρχίσει να μοιάζει με νέα πρακτική. Αγγίζει δικαιώματα, χρήσεις, πρωτεία και τελικά ισορροπίες δεκαετιών ή και αιώνων. Αυτή είναι η γλώσσα μέσα στην οποία πρέπει να διαβαστεί η επίκληση του status quo από το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών.

Η επίκληση του status quo

Η φράση του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών δείχνει ότι η Ελλάδα δηλώνει ότι αντιλαμβάνεται το πρόβλημα ως θεσμικό και στηρίζει τη διατήρηση των κατοχυρωμένων δικαιωμάτων τους. Παράλληλα, η Αθήνα εμφανίζεται ως δύναμη που συνδέει την περιφερειακή ασφάλεια με την προστασία μιας ιστορικής θρησκευτικής ισορροπίας.

Η αναφορά σεν «καλή πίστη» έχει επίσης ειδικό βάρος. Στη διπλωματική γλώσσα σημαίνει ότι ακόμη και όταν λαμβάνονται έκτακτα μέτρα, αυτά δεν πρέπει να εφαρμόζονται με τρόπο που να ακυρώνει στην πράξη τα κατοχυρωμένα δικαιώματα των θρησκευτικών κοινοτήτων. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα λέει πως η έκτακτη συνθήκη δεν πρέπει να μετατραπεί σε όχημα σιωπηρής αλλαγής κανόνων.

Τι προβλέπει στην πράξη το status quo

Το status quo στον Πανάγιο Τάφο είναι το καθεστώς που ρυθμίζει τα δικαιώματα, τις χρήσεις και τις λειτουργικές πρακτικές των χριστιανικών κοινοτήτων στους Αγίους Τόπους. Το κρίσιμο στοιχείο του είναι ότι «παγώνει» την κατάσταση που είχε διαμορφωθεί σε προηγούμενη ιστορική φάση και δεν επιτρέπει μονομερείς αλλαγές. Στις σχετικές προβλέψεις του ΟΗΕ περιγράφεται ρητά ότι το status quo αφορά τόσο ζητήματα ιδιοκτησίας και επισκευών όσο και το δικαίωμα τέλεσης θρησκευτικών ακολουθιών.

Στα ζητήματα αρχής, στο καθεστώς αυτό λαμβάνονται κυρίως υπόψη οι τρεις μεγάλες κοινότητες, η Ελληνορθόδοξη, η Ρωμαιοκαθολική και η Αρμενική, ενώ και άλλες κοινότητες, όπως οι Κόπτες, οι Συροϊακωβίτες και οι Αιθίοπες, έχουν ειδικά κατοχυρωμένα δικαιώματα σε ορισμένους χώρους. Το status quo ρυθμίζει ποιος λειτουργεί πότε, ποιος έχει χρήση ή έλεγχο σε συγκεκριμένα σημεία και ποιος έχει δικαίωμα επέμβασης σε υλικά στοιχεία του ναού. Ακόμη και η αλλαγή μιας λυχνίας ή η επισκευή ενός δαπέδου μπορεί να θεωρηθεί τεκμήριο κατοχής. Γι’ αυτό και το τεχνικό ζήτημα γίνεται αμέσως θεσμικό.

Αυτό εξηγεί γιατί το status quo δεν είναι μια αφηρημένη φόρμουλα συμβίωσης αλλά σαφής μηχανισμός. Αν μια κοινότητα, ή πολύ περισσότερο μια κρατική αρχή, επιβάλει νέα πρακτική σε σημείο που άπτεται του ναού, της λατρείας ή της πρόσβασης, το ζήτημα μετατρέπεται αμέσως σε θέμα ισορροπίας δικαιωμάτων.

Τι σημαίνει για τον Πανάγιο Τάφο

Η σημερινή κρίση έδειξε κάτι απλό και σκληρό. Ο Πανάγιος Τάφος παραμένει χώρος όπου η ασφάλεια, η κυριαρχία, η λατρεία και η διπλωματία τέμνονται στο ίδιο σημείο. Το γεγονός ότι τελικά βρέθηκε συμφωνία για τις ακολουθίες της Μεγάλης Εβδομάδας δεν σβήνει το επεισόδιο. Το περιορίζει. Για την Ελλάδα το θέμα είναι ακόμη πιο ευαίσθητο. Ο Πανάγιος Τάφος και γενικότερα οι Άγιοι Τόποι συνδέονται άμεσα με το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και την Αγιοταφική Αδελφότητα, με το ιστορικό ελληνικό αποτύπωμα στην περιοχή και με μια πάγια ελληνική αντίληψη ότι η σταθερότητα στους Αγίους Τόπους αποτελεί στοιχείο ευρύτερης περιφερειακής ισορροπίας. Έτσι εξηγείται γιατί η Αθήνα παρενέβη με όρους status quo και όχι απλώς με όρους «ανησυχίας».

Το ιστορικό βάθος του status quo

Σύμφωνα με το σχετικό υπόμνημα του ΟΗΕ, η βασική του μορφή ανάγεται στο οθωμανικό διάταγμα του 1757 και επιβεβαιώθηκε εκ νέου το 1852. Το καθεστώς αυτό διατηρήθηκε και στη διάρκεια της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, με βασική αρχή την προστασία των υφιστάμενων δικαιωμάτων. Μάλιστα, στις περιπτώσεις όπου προέκυπταν διαφωνίες, καταγραφόταν τυπικά ότι καμία αλλαγή στο status quo δεν είχε συντελεστεί, ακριβώς για να αποφεύγεται η δημιουργία νέου νομικού ή πολιτικού τετελεσμένου.

Το ίδιο υπόμνημα σημειώνει ότι το status quo αφορά συγκεκριμένους Αγίους Τόπους στην Παλαιστίνη, με κεντρικό παράδειγμα τη Βασιλική του Παναγίου Τάφου, και ότι οι ιστορικές διαφορές που το γέννησαν σχετίζονταν κυρίως με ιδιοκτησία, επισκευές, μεταβολές σε χώρους και δικαιώματα τέλεσης ακολουθιών. Με άλλα λόγια, το status quo γεννήθηκε ως λύση σε συγκρούσεις.

Αυτός είναι και ο λόγος που η επίκλησή του από την Αθήνα έχει βαρύτητα καθώς αφορά την αρχιτεκτονική και την ισορροπία ισχύος στους Αγίους Τόπους.

• Άγιο Φως
• Ισραήλ
• Μπενιαμίν Νετανιάχου
• Πανάγιος Τάφος
• Πατριαρχείο Ιεροσολύμων
• Πόλεμος στη Μέση Ανατολή