Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου: Ορόσημο για το Κυπριακό ζήτημα – Το ιστορικό πλαίσιο

Η υπογραφή των Συμφωνιών της Ζυρίχης και του Λονδίνου το 1959 αποτέλεσε μια κρίσιμη καμπή για το Κυπριακό ζήτημα, διαμορφώνοντας το καθεστώς της Κυπριακής Δημοκρατίας. Οι συμφωνίες αυτές, που συνήφθησαν μεταξύ της Ελλάδας, της Τουρκίας, της Μεγάλης Βρετανίας και των δύο κοινοτήτων της Κύπρου, είχαν ως στόχο τη λήξη του ένοπλου αγώνα της ΕΟΚΑ και τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου κράτους. Ωστόσο, οι όροι τους προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και αμφισβητήσεις, καθώς τέθηκαν οι βάσεις για τις μελλοντικές εντάσεις στο νησί..

Ιστορικό Πλαίσιο

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το ζήτημα της Κύπρου ανέβηκε στην πολιτική ατζέντα της Ελλάδας, η οποία διεκδικούσε την ένωση της νήσου με τη μητέρα πατρίδα (ένωση). Από την άλλη πλευρά, η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή κοινότητα προωθούσαν τη διχοτόμηση (taksim), φοβούμενες ότι η Ένωση θα περιθωριοποιούσε την τουρκική μειονότητα.

Ο αγώνας της ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών) υπό τον Γεώργιο Γρίβα (Διγενή) ξεκίνησε το 1955 με στόχο την αποτίναξη της βρετανικής κυριαρχίας και την ένωση με την Ελλάδα. Η Μεγάλη Βρετανία, που διατηρούσε στρατηγικά συμφέροντα στο νησί, αρχικά απέρριπτε κάθε συζήτηση για ανεξαρτησία, αλλά υπό την πίεση των εξελίξεων και της επιδείνωσης της ασφάλειας, αναζήτησε μια πολιτική λύση.

Η Συμφωνία της Ζυρίχης

Στις 11 Φεβρουαρίου 1959, στη Ζυρίχη της Ελβετίας, ο Έλληνας πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Τούρκος ομόλογός του Αντνάν Μεντερές κατέληξαν σε μια προκαταρκτική συμφωνία για το Κυπριακό.

Στις διαπραγματεύσεις που έλαβαν χώρα στη Ζυρίχη, με ημερομηνία έναρξης την 5η Φεβρουαρίου 1959, συμμετείχαν η Ελλάδα και η Τουρκία. Κύπριοι πολιτικοί δεν παρευρέθηκαν. Στην ελληνική αποστολή συμμετείχαν ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο υπουργός Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ, ο πρέσβης Ξανθόπουλος-Παλαμάς, ο διπλωμάτης Δημήτριος Μπίτσιος και άλλοι αξιωματούχοι. Αντίστοιχα, στην τουρκική αποστολή συμμετείχαν ο πρωθυπουργός Αντνάν Μεντερές, ο υπουργός Εξωτερικών Φατίν Ζορλού και άλλοι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι. Οι διαπραγματεύσεις διεξάγονταν κυρίως μεταξύ των δύο υπουργών Εξωτερικών, με συνεχή ενημέρωση των πρωθυπουργών στις σουίτες τους.

Τα βασικά ζητήματα των διαπραγματεύσεων

1. Στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που τέθηκαν ήταν η στρατιωτική παρουσία της Τουρκίας στην Κύπρο. Η ελληνική πλευρά ήταν διατεθειμένη να δεχτεί την ύπαρξη ενός τιμητικού αγήματος 100 περίπου Τούρκων στρατιωτών, ωστόσο, η τουρκική πλευρά αξίωνε σημαντικά μεγαλύτερη στρατιωτική παρουσία. Τελικά, με παρέμβαση των πρωθυπουργών, επιτεύχθηκε συμφωνία για την παρουσία 950 Ελλήνων και 650 Τούρκων στρατιωτικών στο νησί.

2. Πολίτευμα και πολιτική δομή

Η Τουρκία αρχικά πρότεινε ένα ομοσπονδιακό σύστημα, κάτι που η Ελλάδα θεώρησε επικίνδυνο, καθώς θα μπορούσε να οδηγήσει σε διχοτόμηση της Κύπρου. Μετά από διαπραγματεύσεις, συμφωνήθηκε η εγκαθίδρυση προεδρευόμενης δημοκρατίας, με Έλληνα πρόεδρο και Τούρκο αντιπρόεδρο, ο οποίος θα διέθετε δικαίωμα βέτο σε σημαντικά ζητήματα, όπως η άμυνα και η εξωτερική πολιτική. Επιπλέον, το κοινοβούλιο και η δημόσια διοίκηση θα λειτουργούσαν με αναλογία Ελλήνων και Τούρκων 70/30. Σε περίπτωση αδιεξόδου, θα επενέβαινε το Ανώτατο Δικαστήριο, το οποίο θα απαρτιζόταν από έναν Έλληνα, έναν Τούρκο και έναν ουδέτερο δικαστή.

3. Διεθνείς συμφωνίες και εγγυήσεις

Επιπλέον, συμφωνήθηκαν δύο συνθήκες με συνταγματική ισχύ:
Η Συνθήκη Εγγυήσεων, που προέβλεπε ότι η Ελλάδα, η Τουρκία και η Μεγάλη Βρετανία θα εγγυώνται την ανεξαρτησία και τη συνταγματική τάξη της Κύπρου.
Η Συνθήκη Συμμαχίας, που καθόριζε τις στρατιωτικές παρουσίες Ελλάδας και Τουρκίας στο νησί.

Τα βασικά σημεία της Συμφωνίας της Ζυρίχης περιλάμβαναν:

• Ανακήρυξη ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας
• Απαγόρευση της ένωσης με οποιοδήποτε κράτος (Ένωση) ή της διαίρεσης του νησιού (Διχοτόμηση)
• Εγγυητικά Δικαιώματα σε Ελλάδα, Τουρκία και Βρετανία, που θα μπορούσαν να επέμβουν για τη διατήρηση της τάξης
• Δημιουργία ενός συντάγματος που θα διασφάλιζε τα δικαιώματα των δύο κοινοτήτων

Η συμφωνία αυτή προκάλεσε αντιδράσεις τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Κύπρο, καθώς το αίτημα της Ένωσης είχε εγκαταλειφθεί υπέρ μιας πολυμερούς λύσης.

Η Συμφωνία του Λονδίνου (19 Φεβρουαρίου 1959)

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 19 Φεβρουαρίου 1959, η συμφωνία επισφραγίστηκε στο Λονδίνο, όπου υπογράφηκαν επίσημα οι τελικές ρυθμίσεις από τους ηγέτες των ενδιαφερόμενων μερών:

• Την κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου
• Την κυβέρνηση της Ελλάδας
• Την κυβέρνηση της Τουρκίας
• Τους ηγέτες των δύο κυπριακών κοινοτήτων: τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο για την ελληνική πλευρά και τον Δρ. Φαζίλ Κιουτσούκ για την τουρκική

Η Συμφωνία του Λονδίνου επιβεβαίωσε τα όσα είχαν συμφωνηθεί στη Ζυρίχη και περιέλαβε τη δημιουργία Συντάγματος, το οποίο ανατέθηκε στον Ελβετό συνταγματολόγο Ζαν Μονέ.

Το νέο πολίτευμα της Κυπριακής Δημοκρατίας καθόριζε ότι:

• Ο Πρόεδρος της Κύπρου θα ήταν Ελληνοκύπριος και ο Αντιπρόεδρος Τουρκοκύπριος, με δικαίωμα αρνησικυρίας (βέτο).
• Οι ένοπλες δυνάμεις και η δημόσια διοίκηση θα είχαν αναλογία 70-30 υπέρ των Ελληνοκυπρίων.
• Τρεις βρετανικές στρατιωτικές βάσεις θα διατηρούνταν στην Κύπρο.

Αντιδράσεις και συνέπειες

Παρότι η Κύπρος απέκτησε επίσημα την ανεξαρτησία της στις 16 Αυγούστου 1960, οι εγγενείς αδυναμίες του συντάγματος και οι διχασμοί μεταξύ των δύο κοινοτήτων οδήγησαν σε συνεχείς κρίσεις. Οι συγκρούσεις του 1963-64 και το πραξικόπημα του 1974, που προκάλεσε την τουρκική εισβολή, είχαν τις ρίζες τους και στις προβλέψεις των Συμφωνιών Ζυρίχης-Λονδίνου.

Οι Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου αποτέλεσαν έναν αναγκαστικό συμβιβασμό που έβαλε τέλος στον αντιαποικιακό αγώνα, αλλά δεν κατάφερε να προσφέρει μια βιώσιμη λύση για την ειρηνική συμβίωση στην Κύπρο. Αν και η Κυπριακή Δημοκρατία γεννήθηκε ως ανεξάρτητο κράτος, οι όροι της συμφωνίας οδήγησαν σε μια εύθραυστη ισορροπία που, τελικά, δεν μπόρεσε να διατηρηθεί.

Η ιστορική σημασία των συμφωνιών αυτών παραμένει αντικείμενο έντονου διαλόγου, καθώς έθεσαν τις βάσεις για τις μεταγενέστερες εξελίξεις και τις σημερινές πολιτικές ισορροπίες στο νησί.

Η θέση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, ως ηγέτης των Ελληνοκυπρίων, βρέθηκε σε μια δύσκολη θέση. Παρότι ήταν ο βασικός εκφραστής του αιτήματος για Ένωση, αναγκάστηκε να αποδεχθεί τις συμφωνίες, καθώς δεν υπήρχε εναλλακτική που να διασφαλίζει την επιβίωση της κυπριακής κοινότητας.

Ωστόσο, σε ομιλίες του αργότερα, δεν έκρυψε την απογοήτευσή του, δηλώνοντας:
“Αυτό που μας προσφέρθηκε δεν είναι το καλύτερο δυνατό, αλλά είναι κάτι που μπορεί να αποτελέσει το θεμέλιο για μια καλύτερη προοπτική στο μέλλον.”

Ο Μακάριος θεωρούσε ότι η αποδοχή της ανεξαρτησίας θα μπορούσε να είναι ένα μεταβατικό στάδιο προς την Ένωση με την Ελλάδα, κάτι που όμως δεν επιβεβαιώθηκε από τις ιστορικές εξελίξεις. Οι αποφάσεις αυτές προκάλεσαν αντιδράσεις μεταξύ των εθνικιστών στην Κύπρο, ενώ ο ίδιος βρέθηκε στο στόχαστρο τόσο των Ελληνοκυπρίων που ζητούσαν Ένωση όσο και των Τουρκοκυπρίων που έβλεπαν την κατάσταση με καχυποψία.

• Κυπριακό
• Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου