Θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ»: Η ιστορία ενός θρυλικού πολεμικού πλοίου – Η τεχνολογική υπεροχή και οι μεγάλες νίκες (βίντεο – φωτογραφίες)

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ελλάδα αναζητούσε τρόπους να ενισχύσει το Πολεμικό Ναυτικό της ώστε να αντιμετωπίσει την Οθωμανική αυτοκρατορία στη θάλασσα. Μετά την ήττα του 1897, το κύρος και η αποτρεπτική ισχύς της χώρας είχαν πληγεί, και οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής θεωρούσαν το ελληνικό ναυτικό ξεπερασμένο. Την ίδια περίοδο, η Οθωμανική πλευρά εκσυγχρόνιζε τον στόλο της αποκτώντας νέα θωρηκτά, γεγονός που προκάλεσε ναυτικό ανταγωνισμό. Το 1909, η Επανάσταση στο Γουδί έφερε στο προσκήνιο στρατιωτικούς που απαιτούσαν επείγουσες αμυντικές βελτιώσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, αποφασίστηκε η αγορά ενός σύγχρονου πολεμικού πλοίου μεγάλου εκτοπίσματος, ικανού να ανατρέψει τις ισορροπίες στο Αιγαίο.

Η επιλογή κατέληξε σε ένα ιταλικής ναυπήγησης θωρακισμένο καταδρομικό (armored cruiser) της κλάσης “Πίζα”, που βρισκόταν ήδη υπό κατασκευή στα ναυπηγεία Ορλάντο, στο Λιβόρνο. Το πλοίο αυτό προοριζόταν αρχικά για την Ιταλία, όμως η ιταλική κυβέρνηση ακύρωσε την παραγγελία λόγω οικονομικών δυσχερειών. Η ελληνική κυβέρνηση εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία και στις 30 Νοεμβρίου 1909 υπέγραψε την αγορά του με τιμή 22.300.000 χρυσές δραχμές. Ένα σημαντικό μέρος του ποσού (8.000.000 δρχ.) καλύφθηκε από το κληροδότημα του μεγάλου εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ προς τιμήν του οποίου το πλοίο ονομάστηκε “Γεώργιος Αβέρωφ”. Η κυβέρνηση του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη ανέλαβε τη δαπάνη μέσω εξωτερικού δανεισμού για το υπόλοιπο ποσό (Παλούμπης 2012). Αξίζει να σημειωθεί ότι και η Οθωμανική κυβέρνηση επιχείρησε να αγοράσει το ίδιο πλοίο – απεσταλμένοι του σουλτάνου το εξέτασαν αλλά το απέρριψαν αρχικά λόγω μικρών αποθηκών άνθρακα. Όταν αντιλήφθηκαν το ελληνικό ενδιαφέρον, προσπάθησαν καθυστερημένα να προσφέρουν υψηλότερο τίμημα, όμως η Ελλάδα είχε ήδη προλάβει να υπογράψει το συμβόλαιο αγοράς.

Ναυπήγηση και τεχνολογική υπεροχή του θωρηκτού

Το θωρακισμένο καταδρομικό “Γ. Αβέρωφ” καθελκύστηκε το 1910 και παραδόθηκε επίσημα στο Ελληνικό Ναυτικό τον Μάιο του 1911. Ήταν το πιο σύγχρονο και ισχυρό πολεμικό πλοίο στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου εκείνη την εποχή. Παρότι αποκαλείται συχνά “θωρηκτό” (battleship) στα ελληνικά, στην πραγματικότητα ήταν ένα θωρακισμένο καταδρομικό, μοναδικού τύπου για τον 20ό αιώνα, και μάλιστα το μόνο του είδους του που σώζεται παγκοσμίως σήμερα

Με εκτόπισμα περίπου 10.200 τόνων, μήκος 140 μέτρα και πλάτος 21 μέτρα, ο “Αβέρωφ” διέθετε εντυπωσιακό συνδυασμό ταχύτητας, θωράκισης και δύναμης πυρός. Οι κύριοι πυργίσκοι του έφεραν τέσσερα πυροβόλα των 234 χλστ. (9,2 ιντσών) και οκτώ πυροβόλα των 190 χλστ., συμπληρούμενα από δεκαεξί πυροβόλα των 76 χλστ. και τορπιλοσωλήνες. Η θωράκισή του έφτανε τα 200 χλστ. στη ζώνη της τρόπιδας και ιθύνια στο κατάστρωμα, προσφέροντας αξιοσημείωτη προστασία. Το πιο εντυπωσιακό πλεονέκτημα ήταν η μέγιστη ταχύτητα των 23 κόμβων, πολύ μεγαλύτερη από οποιοδήποτε οθωμανικό θωρηκτό της εποχής. Τα οθωμανικά κύρια πλοία – όπως τα προ-ναυαρχίδας τύπου “Barbaros” – υπολείπονταν σε ταχύτητα (περίπου 17 κόμβοι) και η συνολική τεχνολογία τους ήταν παλαιότερη (Φωτάκης 2011)

Η υπεροχή του “Αβέρωφ” αναγνωρίστηκε ακόμη και από τους αντιπάλους. Οι Οθωμανοί ναύτες τον αποκαλούσαν “Σαϊτάν Παπόρ” (διάβολο-καράβι) λόγω του φόβου που προκαλούσε η παρουσία του. Πράγματι, το ελληνικό πλοίο μπορούσε να επιβάλλει τη θέλησή του σε οποιαδήποτε ναυτική αναμέτρηση στο Αιγαίο. Ο εξοπλισμός πλοήγησης και σκοπεύσεως του “Αβέρωφ” ήταν τελευταίας γενιάς για την εποχή, εξασφαλίζοντας μεγάλη ακρίβεια βολών σε μεγάλες αποστάσεις. Η κατασκευή του σε ιταλικό ναυπηγείο σήμαινε υψηλή ποιότητα εφαρμογής και μηχανολογίας – γεγονός που συνέβαλε ώστε το σκάφος να διατηρηθεί αξιόμαχο για πολλές δεκαετίες.

 Ο “Αβέρωφ” στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913)

Με την έναρξη του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου τον Οκτώβριο του 1912, ο “Αβέρωφ” ανέλαβε ρόλο ναυαρχίδας του Ελληνικού Στόλου του Αιγαίου υπό τον Υποναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη. Η στρατηγική σημασία του πλοίου ήταν τεράστια: οι σύμμαχοι στον Βαλκανικό Συνασπισμό (Σερβία και Βουλγαρία) δίσταζαν αρχικά να συμπεριλάβουν την Ελλάδα, φοβούμενοι ότι ο οθωμανικός στρατός θα μπορούσε να μεταφέρει ενισχύσεις διά θαλάσσης στα βαλκανικά μέτωπα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος όμως διαβεβαίωσε ότι, χάρη στον “Αβέρωφ”, το Αιγαίο πέλαγος θα έκλεινε ερμητικά για τις τουρκικές μεταφορές. Πράγματι, το ελληνικό ναυτικό απέκτησε τον απόλυτο έλεγχο του Αιγαίου, απομονώνοντας την Οθωμανική Αυτοκρατορία από τα παράλια της Μικράς Ασίας καθ’ όλη τη διάρκεια του πολέμου (Κρέμος & Arnold-Baker 2000).

Κατά τη ναυμαχία της Έλλης (3 Δεκεμβρίου 1912), ο ελληνικός στόλος αντιμετώπισε τον οθωμανικό έξω από τα Δαρδανέλλια. Ο Κουντουριώτης, διαπιστώνοντας βραδυπορία στα παλαιότερα ελληνικά πλοία, πήρε μια τολμηρή απόφαση: διέταξε τον “Αβέρωφ” να αναπτύξει πλήρη ταχύτητα και αποσπάστηκε από τη γραμμή μάχης, επιτιθέμενος μεμονωμένα στον εχθρό. Έστειλε μάλιστα σήμα προς τα υπόλοιπα πλοία: “Με την ευχή του Βασιλέως και εν ονόματι του Δικαίου, πλέω μεθ’ ορμής ακαθέκτου προς τον εχθρό”. Η φράση αυτή – μεθ’ ορμής ακαθέκτου – έμεινε στην ιστορία ως σύνθημα ορμητικότητας και θάρρους. Ο “Αβέρωφ” μόνος του κατάφερε να διασπάσει τον οθωμανικό σχηματισμό, πλήττοντας καίρια τη ναυαρχίδα του εχθρού και προκαλώντας σύγχυση. Ο οθωμανικός στόλος υποχώρησε άτακτα μέσα στα Στενά, ενώ τα υπόλοιπα ελληνικά πλοία κατέπλευσαν στα νερά του Ελλησπόντου επικουρικά. Η νίκη στην Έλλη ήταν καθοριστική – ήταν η πρώτη ναυτική σύγκρουση μετά την Επανάσταση του 1821 όπου ελληνική ναυτική δύναμη αντιμετώπιζε τον οθωμανικό στόλο και τον έτρεπε σε φυγή (Σταθάκης 1987).

Λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 5 Ιανουαρίου 1913, οι Οθωμανοί επιχείρησαν ξανά έξοδο με ενισχυμένες δυνάμεις, οδηγώντας στη ναυμαχία της Λήμνου. Και σε αυτήν την αναμέτρηση, ο “Αβέρωφ” πρωταγωνίστησε: με ταχύ ελιγμό ανέλαβε κεντρική θέση βολής και σύντομα πέτυχε να πλήξει σοβαρά το τουρκικό θωρηκτό “Μπάρμπαρος”. Η έκβαση ήταν και πάλι η οπισθοχώρηση των αντιπάλων στα Δαρδανέλλια. Οι δύο αυτές νικηφόρες ναυμαχίες κατοχύρωσαν την ελληνική κυριαρχία στο Αιγαίο. Μετά τη Λήμνο, ο οθωμανικός στόλος παρέμεινε αποκλεισμένος στα στενά των Δαρδανελίων για το υπόλοιπο του πολέμου, μη τολμώντας περαιτέρω επιχειρήσεις.

Η υπεροχή του “Αβέρωφ” επέτρεψε στο ελληνικό ναυτικό να απελευθερώσει σχεδόν όλα τα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου μέσα σε λίγους μήνες. Ήδη από τον Οκτώβριο 1912, ελληνικά αγήματα, υποστηριζόμενα από τον στόλο, κατέλαβαν διαδοχικά τη Λήμνο, τη Θάσο, τη Σαμοθράκη, τη Λέσβο, τη Χίο και την Ικαρία, συναντώντας ελάχιστη τουρκική αντίσταση. Το Άγιον Όρος επίσης περιήλθε στον έλεγχο της Ελλάδας όταν ο “Αβέρωφ” κατέπλευσε εκεί πριν προλάβουν βουλγαρικές δυνάμεις να το διεκδικήσουν. Είναι αξιοσημείωτο – και συχνά επισημαίνεται ιστορικά – ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία, παρότι διέθετε εκτεταμένες ακτές στο Αιγαίο, δεν κατάφερε να διατηρήσει ούτε ένα νησί της κατά τον πόλεμο. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κυριαρχία του “Αβέρωφ” και του ελληνικού στόλου (Φωτάκης 2011).

Οι επιτυχίες αυτές ανέδειξαν τον “Αβέρωφ” σε θρυλικό σύμβολο. Το πλήρωμά του τιμήθηκε για τον ηρωισμό του και το πλοίο απέκτησε τη φήμη “νικηφόρου θωρηκτού”. Μετά τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων, ο ελληνικός λαός και ο Τύπος ύμνησαν τον ρόλο του πλοίου στην διπλάσια επέκταση της Ελλάδας. Ο τίτλος “το Θωρηκτό της Νίκης” συχνά αποδίδεται στο “Αβέρωφ” (Σταθάκης 1987).

Ηγεσία και Παύλος Κουντουριώτης

Κεντρικό πρόσωπο στις νίκες αυτές ήταν ο ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης. Γόνος ιστορικής ναυτικής οικογένειας της Ύδρας, ο Κουντουριώτης είχε διακριθεί ως αξιωματικός ήδη από τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. Ως αρχηγός του Στόλου του Αιγαίου το 1912-13, επέδειξε τόλμη, αποφασιστικότητα και ηγετικό ένστικτο που αποδείχθηκαν καθοριστικά. Με τη ναυαρχίδα “Αβέρωφ” υπό τις διαταγές του, έλαβε ριψοκίνδυνες αποφάσεις – όπως η αυτόνομη επέλαση στην Έλλη – που όμως δικαιώθηκαν θριαμβευτικά. Μετά τη ναυμαχία της Έλλης, ο ίδιος σημείωσε στο ημερολόγιό του την ιστορική φράση: «Πλέω μεθ’ ορμής ακαθέκτου και με την πεποίθησιν της νίκης», καταδεικνύοντας την πίστη του στην έκβαση.

Ο Κουντουριώτης τιμήθηκε από την πολιτεία με τον βαθμό του Ναυάρχου. Έγινε λαϊκός ήρωας – στην Αθήνα πλήθη τον επευφημούσαν κατά τις παρελάσεις νίκης. Ο ρόλος του στους Βαλκανικούς Πολέμους τον καθιέρωσε και πολιτικά: το 1916 συμμετείχε στο Κίνημα της Εθνικής Άμυνας στο πλευρό του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, ενώ μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο διετέλεσε δύο φορές προσωρινός Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας (1920 και 1924). Παρέμεινε πάντοτε σημείο αναφοράς για το Πολεμικό Ναυτικό. Η μορφή του και μόνο – ως κυβερνήτης του “Αβέρωφ” – συνδέθηκε άρρηκτα με τη ναυτική παράδοση της χώρας. Σήμερα, το όνομά του φέρει μία σύγχρονη φρεγάτα του Ελληνικού Ναυτικού (Φ/Γ “Κουντουριώτης”), τιμώντας την μνήμη του.

Θωρηκτό Αβέρωφ: Από τον Α΄ Παγκόσμιο στην Μικρασιατική Εκστρατεία

Μετά τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων, ο “Αβέρωφ” συνέχισε να αποτελεί την αιχμή του δόρατος του στόλου. Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), η Ελλάδα αρχικά τήρησε ουδετερότητα, ωστόσο το πλοίο παρέμενε σε πολεμική ετοιμότητα. Όταν η χώρα εισήλθε τελικά στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ (Ιούνιος 1917), ο “Αβέρωφ” εντάχθηκε στις συμμαχικές ναυτικές δυνάμεις της Ανατολικής Μεσογείου. Αν και δεν ενεπλάκη σε μεγάλες ναυμαχίες, το πλοίο έπλευσε ως μέρος του συμμαχικού στόλου που εισήλθε θριαμβευτικά στον Βόσπορο μετά την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Στις αρχές του 1919, το “Αβέρωφ” κατέπλευσε στην Κωνσταντινούπολη ως ναυαρχίδα της ελληνικής μοίρας κατοχής, συμμετέχοντας στα επινίκια των Συμμάχων. Στο κατάστρωμά του μάλιστα διοργανώθηκε επίσημη δεξίωση με παρόντες εξέχουσες προσωπικότητες της Πόλης. Αυτό το γεγονός είχε μεγάλη συμβολική σημασία: το πλοίο που μόλις λίγα χρόνια πριν είχε “στοιχειώσει” το οθωμανικό ναυτικό, αγκυροβόλησε ως νικητής στο λιμάνι της οθωμανικής πρωτεύουσας.

Η επόμενη μεγάλη πρόκληση ήταν η Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922). Ο “Αβέρωφ” χρησιμοποιήθηκε για την υποστήριξη των ελληνικών επιχειρήσεων στα μικρασιατικά παράλια και στη Θράκη. Στις 2 Μαΐου 1919, κατά την ελληνική απόβαση στη Σμύρνη, το θωρηκτό αποβίβασε άγημα πεζοναυτών που κατέλαβε τα τουρκικά παράκτια πυροβολεία στο όρος Πάγος, εξασφαλίζοντας την ασφαλή είσοδο του υπόλοιπου στόλου και των μεταγωγικών στο λιμάνι. Καθ’ όλη τη διάρκεια της Εκστρατείας, ο “Αβέρωφ” μετέφερε στρατεύματα και υλικά ενίσχυσης σε διάφορα σημεία των μικρασιατικών ακτών και της Ανατολικής Θράκης. Ο ελληνικός στόλος κυριάρχησε στη θάλασσα, καθώς δεν υπήρχε πλέον αξιόλογος τουρκικός στόλος να τον αντιμετωπίσει. Ανέλαβε επίσης καθήκοντα θαλάσσιου αποκλεισμού, εμποδίζοντας – στο μέτρο του δυνατού – τον ανεφοδιασμό των κεμαλικών δυνάμεων διά θαλάσσης.

Δυστυχώς, οι εξελίξεις στο μέτωπο της Μικράς Ασίας ήταν δραματικές. Μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου στο Αφιόν Καραχισάρ τον Αύγουστο του 1922 και την υποχώρηση του Ελληνικού Στρατού, ο “Αβέρωφ” και τα άλλα πλοία του στόλου συνέβαλαν στην εκκένωση των υποχωρούντων ελληνικών τμημάτων και αμάχων από τα μικρασιατικά παράλια. Ο ελληνικός στόλος περιπολούσε στις ακτές, προστατεύοντας τα σκάφη διαφυγής και παρέχοντας πυρά κάλυψης όπου χρειαζόταν. Σύμφωνα με μαρτυρίες, το “Αβέρωφ” βρισκόταν στα ανοικτά της Πανόρμου όταν παρατηρήθηκαν οι πρώτες πυρκαγιές που σύντομα θα κατέκαιγαν μια μεγάλη πόλη της Μικράς Ασίας. Αν και το πλήρωμα δεν ήταν σε θέση να αποτρέψει την καταστροφή, βοήθησε στην επιβίβαση προσφύγων σε πλωτά μέσα διαφυγής, βιώνοντας από κοντά την τραγωδία.

Μετά το 1922, ο “Αβέρωφ” επέστρεψε στον Ναύσταθμο. Το 1925-27 το πλοίο στάλθηκε στη Γαλλία για εκσυγχρονισμό: εγκαταστάθηκαν νέοι λέβητες, βελτιώθηκε ο οπλισμός αντιαεροπορικής προστασίας και έγιναν μετατροπές που παράτειναν τη ζωή του πλοίου (Γέροντας 2019). Παρά τον εκσυγχρονισμό, όμως, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 το θρυλικό θωρηκτό είχε αρχίσει να ξεπερνιέται τεχνολογικά από νεότερα πολεμικά πλοία.

Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και το τέλος της επιχειρησιακής πορείας

Όταν ξέσπασε ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος τον Οκτώβριο του 1940, ο “Αβέρωφ” είχε ήδη συμπληρώσει σχεδόν 30 χρόνια υπηρεσίας. Παρέμενε όμως το καμάρι του στόλου και χρησιμοποιήθηκε ως ναυαρχίδα από τον Ναύαρχο Δ. Καββαδία. Κατά τις επιχειρήσεις εναντίον της Ιταλίας, το πλοίο – λόγω ηλικίας και του φόβου αεροπορικών επιθέσεων – δεν συμμετείχε στην πρώτη γραμμή (οι ελληνικές ναυτικές επιχειρήσεις έγιναν κυρίως με ελαφρύτερες μονάδες και υποβρύχια). Ωστόσο, μετά τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941, δόθηκε εντολή ο στόλος να αποπλεύσει για τη Μέση Ανατολή ώστε να μη συλληφθεί από τους κατακτητές. Στις 23 Απριλίου 1941, ο “Αβέρωφ” απέπλευσε από τον κόλπο της Σούδας, στην Κρήτη, φορτωμένος με όσους ναύτες και αξιωματικούς μπορούσαν να συνεχίσουν τον αγώνα, και κατόρθωσε να φτάσει στο Πορτ Σάιντ της Αιγύπτου. Ήταν μια δραματική φυγή, καθώς ο στόλος – ουσιαστικά σε εξορία – συνέχισε τον πόλεμο στο πλευρό των Συμμάχων.

Παρότι πλέον παρωχημένο, το ιστορικό πλοίο δεν έμεινε ανενεργό. Από το 1942 έως το 1944, ο “Αβέρωφ” περιπολούσε στον Ινδικό Ωκεανό και την Ερυθρά Θάλασσα, με βάση τη Μουμπάι (Βομβάη) της Ινδίας. Εκεί ανέλαβε καθήκοντα συνοδείας νηοπομπών και φρούρησης λιμανιών, προσφέροντας πολύτιμες υπηρεσίες ασφαλείας σε μια περίοδο που οι συμμαχικές μεταφορές απειλούνταν από υποβρύχιες και αεροπορικές επιθέσεις. Οι μηχανικές βλάβες ήταν συχνές λόγω της ηλικίας του, όμως το πλήρωμα κατόρθωνε να το διατηρεί εν πλω. Η παρουσία του “Αβέρωφ” είχε και πάλι συμβολική αξία – ήταν το ίδιο σκάφος που είχε νικήσει στους Βαλκανικούς Πολέμους, τώρα υψώνοντας την ελληνική σημαία δίπλα στα βρετανικά πολεμικά σε μακρινές θάλασσες (Φωτάκης 2011).

Τον Οκτώβριο του 1944, με την απελευθέρωση της Ελλάδας, ο “Αβέρωφ” επέστρεψε θριαμβευτικά στην πατρίδα. Στις 17 Οκτωβρίου 1944 απέπλευσε από την Αλεξάνδρεια μεταφέροντας την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση και τμήματα του Ιερού Λόχου. Λίγες ημέρες αργότερα κατέπλευσε στον Φαληρικό Όρμο και στις 18 Οκτωβρίου, από το κατάστρωμά του, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου ύψωσε την ελληνική σημαία στο ελεύθερο πλέον Φάληρο, σε μια συγκινητική τελετή. Το ένδοξο πλοίο είχε ολοκληρώσει τον πολεμικό του κύκλο.

Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, το “Αβέρωφ” παροπλίστηκε επίσημα το 1952. Για μερικά χρόνια χρησιμοποιήθηκε ως πλωτό στρατωνιστικό και εκπαιδευτικό μέσο, ελλιμενισμένο στον Πόρο (1956-1983). Ωστόσο, ο χρόνος και η ακινησία άφησαν τα σημάδια τους – το πλοίο είχε διαβρωθεί σημαντικά και κινδύνευε ακόμη και με διάλυση ως παλιοσίδερα στα μέσα της δεκαετίας του 1980 .

Συνειδητοποιώντας την τεράστια ιστορική και συμβολική αξία του θωρηκτού, η ελληνική Πολιτεία και το Πολεμικό Ναυτικό αποφάσισαν να το διασώσουν ως μνημείο. Το 1983, η ηγεσία του Ναυτικού πήρε τη γενναία απόφαση της αποκατάστασης του πλοίου ως εθνικό κειμήλιο. Παρά το υψηλό κόστος της αναπαλαίωσης – το σκάφος ήταν ακίνητο για πάνω από 30 χρόνια και οι εσωτερικοί του χώροι σε κακή κατάσταση – πραγματοποιήθηκε έρανος για τη συγκέντρωση πόρων, ώστε να προχωρήσει το έργο. Οι πρώτες εργασίες έγιναν στον Ναύσταθμο, και συνεχίστηκαν στα ναυπηγεία Σκαραμαγκά και Ελευσίνας, όπου το πλοίο υπέστη εκτεταμένες επισκευές. Το 1985, δημιουργήθηκε το μόνιμο αγκυροβόλιό του στον Φαληρικό Όρμο, δίπλα στο Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης στο Τροκαντερό, όπου βρίσκεται έως σήμερα.

Το θρυλικό θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ» στις μέρες μας, αγκυροβολημένο μόνιμα στο Πάρκο Ναυτικής Παράδοσης στο Φάληρο. Η επιβλητική του σιλουέτα και οι τρεις καπνοδόχοι κυριαρχούν στο τοπίο, αποτελώντας ζωντανή ανάμνηση της ναυτικής τεχνολογίας του 1910. Το πλοίο έχει αναπαλαιωθεί και συντηρείται προσεκτικά, ώστε οι επισκέπτες να μπορούν να θαυμάσουν από κοντά ένα αυθεντικό κομμάτι της ελληνικής ναυτικής ιστορίας.

Στην τελετή εγκατάστασης στο Φάληρο, πρώτος τιμητικός κυβερνήτης του μουσείου ορίστηκε ο Αντιπλοίαρχος Παύλος Κουντουριώτης – εγγονός του ενδόξου ναυάρχου – συμβολίζοντας τη συνέχεια της ναυτικής κληρονομιάς. Ως μουσείο πλέον, το Θ/Κ “Γ. Αβέρωφ” δέχεται καθημερινά επισκέπτες, προσφέροντας μια μοναδική ζωντανή εμπειρία ιστορίας. Οι επισκέπτες μπορούν να περιηγηθούν στα καταστρώματα, να δουν από κοντά τα πραγματικά πυροβόλα, τα τεθωρακισμένα διαμερίσματα, τη γέφυρα και τους χώρους διαβίωσης του πληρώματος, αναβιώνοντας το κλίμα μιας άλλης εποχής. Το πλοίο επανδρώνεται από αξιωματικούς και ναύτες του Πολεμικού Ναυτικού, που φροντίζουν για τη συντήρηση και ξεναγούν το κοινό, μεταφέροντας γνώσεις για τη ναυτική ιστορία. Εκθέματα, φωτογραφίες, στολές και ιστορικά κειμήλια συμπληρώνουν την εμπειρία.

Η πολιτιστική σημασία του “Αβέρωφ” είναι ανεκτίμητη. Πρόκειται για το αρχαιότερο πολεμικό πλοίο που εξακολουθεί να επιπλέει στην Ελλάδα και ένα από τα ελάχιστα στον κόσμο με τόσο πλούσια πολεμική δράση. Μάλιστα, είναι το μοναδικό πλοίο παγκοσμίως που συμμετείχε ενεργά σε δύο Παγκόσμιους Πολέμους και σώζεται έως σήμερα. Αυτό από μόνο του το καθιστά μοναδικό μνημείο της ναυτικής κληρονομιάς του 20ού αιώνα. Δεν είναι τυχαίο ότι σε ειδικές περιστάσεις, όπως εορτασμούς επετείων, το πλοίο αποπλέει (ρυμουλκούμενο) για να επισκεφθεί διάφορα λιμάνια της χώρας, γεμίζοντας με συγκίνηση τους πολίτες. Το 2017, μετά από συντήρηση, το “Αβέρωφ” ταξίδεψε στη Θεσσαλονίκη, όπου πάνω από 130.000 επισκέπτες το περιηγήθηκαν μέσα σε 53 ημέρες. Η αθρόα προσέλευση μικρών και μεγάλων κατέδειξε το διαχρονικό κύρος του πλοίου.

Συμπερασματικά, το Θωρηκτό “Γεώργιος Αβέρωφ” δεν είναι απλώς ένα παρωχημένο πολεμικό σκάφος αγκυροβολημένο στο Φάληρο – είναι ζωντανή ιστορία. Από τις ένδοξες ναυμαχίες των Βαλκανικών Πολέμων υπό τον Κουντουριώτη, μέχρι την πολύτιμη συμβολή του στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους και τη μετέπειτα αναγέννησή του ως μουσείο, το “Αβέρωφ” αποτελεί ένα εθνικό σύμβολο δύναμης, αυτοθυσίας και συνέχειας. Κάθε επισκέπτης που ανεβαίνει στο κατάστρωμά του μπορεί να νιώσει τον απόηχο των κανονιοβολισμών του και την αύρα των ναυτών που υπηρέτησαν σε αυτό. Γι’ αυτό και αξίζει κανείς να το επισκεφθεί: για να τιμήσει την ιστορία, να μάθει από αυτήν και να εμπνευστεί από ένα πλοίο-θρύλο που συνεχίζει να επιπλέει περήφανα στα νερά του Σαρωνικού.

Βιβλιογραφία

• Αντιναύαρχος Ι. Παλούμπης ΠΝ (2012), Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-1913: Ο Ναυτικός Αγώνας, Γ΄ έκδοση, Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος, Πειραιάς.

• Π. Γέροντας (2019), Μεθ’ Ορμής Ακαθέκτου: Επίτομη Ιστορία του Πολεμικού Ναυτικού 1821–1945, Β΄ έκδοση, Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού.

• Ν. Α. Σταθάκης (1987), Θ/Κ Γ. Αβέρωφ: Χρονικό του Θωρηκτού της Νίκης, έκδοση Πολεμικού Ναυτικού.

• Ζ. Φωτάκης (2011), «Τεχνολογία, ναυτοσύνη και ιστορική συνέχεια: Η περίπτωση του Θ/Κ Γ. Αβέρωφ», Ναυτική Επιθεώρηση 171(576): 98-109.

• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών (1977), τόμος ΙΕ΄: Νεώτερος Ελληνισμός από το 1913 έως το 1941.

• G. P. Kremos & R. Arnold-Baker (2000), Αβέρωφ: Το πλοίο που άλλαξε την πορεία της ιστορίας, Ναυτικό Μουσείο Χίου / Εκδόσεις Ακρίτας.

• Θωρηκτό Αβέρωφ