Το outfit αποκαλύπτει τις επιθυμίες μας: Τι δείχνουμε στους γύρω μας με τα ρούχα που φοράμε; – Η ψυχανάλυση συναντά τη μόδα

Όταν διάλεξες το σημερινό σου outfit, ένιωσες ότι αυτά τα ρούχα ήταν επιλογή ελεύθερης βούλησης ή σε «παρέσυρε» η μόδα; Ήταν μια σειρά από συνειδητές αποφάσεις που σε έκαναν να θες να βγεις στον κόσμο ντυμένος/η έτσι; Ή μήπως η επιλογή σου καθορίστηκε από βαθύτερες, ασυνείδητες δυνάμεις; Τι θα γινόταν αν οι επιλογές που κάνουμε στα ρούχα δεν ήταν, στην πραγματικότητα, δικές μας συνειδητές επιλογές; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα της νέας έκθεσης «Dress, Dreams and Desire: Fashion and Psychoanalysis» στο Fashion Institute of Technology στη Νέα Υόρκη. Η έκθεση –στην οποία συμμετέχουν ονόματα όπως Chanel, McQueen και Galliano– υποστηρίζει ότι τα ρούχα είναι η «βαθιά επιφάνεια», ένα «μεταβλητό, ανανεώσιμο δεύτερο δέρμα», που λειτουργεί ως προσωπικό και ψυχικό φανερό μας πρόσωπο.

Η επιμελήτρια της έκθεσης, Δρ Valerie Steele – γνωστή και ως «ο Φρόιντ της μόδας» – υποστηρίζει ότι η μόδα «επικοινωνεί τις ασυνείδητες επιθυμίες και τις αγωνίες μας, χωρίς κανείς μας να συνειδητοποιεί πλήρως τα μηνύματα που εκπέμπει». Από τη δική της οπτική, «η μόδα, μακριά από το να είναι επιφανειακή, εκθέτει τις ανθρώπινες επιθυμίες και αγωνίες σαν ψυχοσωματικό εξάνθημα».

Από τον Φρόιντ ως τον Λακάν: Η μόδα στο ντιβάνι

Αν και ο Σίγκμουντ Φρόιντ δεν ασχολήθηκε άμεσα με τα ρούχα, πίστευε πως οι γυναίκες χρησιμοποιούν «επιπόλαια και φανταχτερά ενδύματα» για να προβάλλουν το σώμα τους, ενώ οι άνδρες επιδεικνύουν «παθητικό εξιμπιονισμό» μέσω αξεσουάρ όπως καπέλα και παλτά –σύμβολα ανδρικής σεξουαλικότητας.

Ο Καρλ Γιουνγκ έβλεπε τα ρούχα ως μια «ψυχολογική μάσκα», έναν συμβιβασμό ανάμεσα στον εσωτερικό εαυτό και την εικόνα που προβάλλουμε στον κόσμο. Ο Ζακ Λακάν, από την άλλη, προχώρησε περισσότερο: για εκείνον, η ταυτότητα δεν είναι προϊόν συνειδητής επιλογής, αλλά σχηματίζεται βαθιά μέσα στο ασυνείδητο. Όπως λέει η ψυχαναλύτρια Δρ Patricia Gherovici: «Η μόδα είναι ένας τρόπος να ντύσουμε την ενορμητική μας τάση προς τον θάνατο –αλλά και να κάνουμε τα θνητά μας σώματα να δείχνουν λίγο καλύτερα».

100 looks κάτω από το ψυχαναλυτικό μικροσκόπιο

Η έκθεση, που χρειάστηκε πέντε χρόνια προετοιμασίας, παρουσιάζει 100 δημιουργίες από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, με συμμετοχές ονομάτων όπως Elsa Schiaparelli, Coco Chanel, Alexander McQueen και John Galliano. Ο McQueen, για παράδειγμα, στη συλλογή Joan (1998) επανέφερε τη μορφή της Ιωάννας της Λωραίνης, που κάηκε στην πυρά επειδή αρνήθηκε να φορέσει γυναικεία ρούχα, ενώ το Witches and Persecution (2007) αναφερόταν στις μαρτυρικές πρακτικές κατά των «μαγισσών». Παρότι ορισμένοι τον κατηγόρησαν για μισογυνισμό, η Steele εξηγεί ότι «οι Λακανικοί αναλυτές θεωρούν τα έργα του ενδυναμωτικά».

Η Σκιαπαρέλι και ο καθρέφτης του ασυνείδητου

Καμία σχεδιάστρια δεν ήπιε πιο βαθιά από το ποτήρι της ψυχανάλυσης όσο η Elsa Schiaparelli. Φίλη ψυχαναλυτών και σουρεαλιστών όπως ο Dalí, ο Cocteau και ο Giacometti, δημιούργησε ρούχα ως καθρέφτες του εσωτερικού εαυτού. Στην έκθεση παρουσιάζεται ένα σακάκι βραδινής εξόδου με κεντημένους ροκοκό καθρέφτες με σπασμένα πρόσωπα —αναφορά στη «Φάση του Καθρέφτη» του Λακάν, σύμφωνα με την οποία η αυτοεικόνα διαμορφώνεται μέσα από το βλέμμα των άλλων, ξεκινώντας από το μητρικό βλέμμα. Η ίδια η Schiaparelli, άλλωστε, μεγάλωσε υπό το επικριτικό βλέμμα μιας μητέρας που της έλεγε συνεχώς πως ήταν άσχημη.

Ντύνοντας την ευαλωτότητα

Η Steele, που παλαιότερα προσέγγιζε τη μόδα κυρίως μέσα από το φύλο και τη σεξουαλικότητα, δηλώνει πλέον ότι βλέπει τα ρούχα ως μέσο απόκρυψης της ευαλωτότητας. Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζει ένα φόρεμα από ανθρώπινα μαλλιά της καλλιτέχνιδας Jenni Dutton, το οποίο – σύμφωνα με τη Steele – παραπέμπει σε ένα ψυχοσεξουαλικό μήνυμα: το σώμα που ντύνεται αποκλειστικά με τρίχες υποδηλώνει την επιθυμία να είναι, στην πραγματικότητα, γυμνό.

Η ίδια σημειώνει πως η άνοδος της «nude» αισθητικής στη μόδα μπορεί να είναι αντίδραση στο φαινόμενο Ozempic και στην επαναφορά των παλιών προτύπων σώματος, αλλά και μια πολιτική δήλωση απέναντι στον αυταρχισμό.

Από την «παραδοσιακή σύζυγο» στα ψηλά τακούνια

Ένα φόρεμα της δεκαετίας του ’50 από την Anne Fogarty αντικατοπτρίζει τα έμφυλα πρότυπα της εποχής, αλλά και τη σύγχρονη τάση των «trad wives» –γυναικών που αγκαλιάζουν τον παραδοσιακό ρόλο της συζύγου. Η Steele επικαλείται την ψυχαναλύτρια Joan Riviere, η οποία μίλησε για τη «γυναικεία μεταμφίεση» που καθησυχάζει τους άνδρες ότι οι γυναίκες δεν είναι επικίνδυνες. «Όταν οι γυναίκες μεταμφιέζονται σε γυναίκες», λέει, «είμαστε στην ίδια τη σφαίρα της μόδας».

Ο φαλλός, τα τακούνια και το τέλος της αθωότητας

Καμία ψυχαναλυτική συζήτηση για τη μόδα δεν μπορεί να αποφύγει το θέμα του φαλλού. Ο Φρόιντ τον συνέδεσε με το οιδιπόδειο σύμπλεγμα, αλλά ο Λακάν προχώρησε λέγοντας πως κανένα φύλο δεν τον «κατέχει» πραγματικά: οι άνδρες τον ελπίζουν, οι γυναίκες τον ενσαρκώνουν. Όπως λέει η Steele, αυτό γίνεται πιο ορατό στα ψηλοτάκουνα παπούτσια. Δεν είναι, λέει, ότι οι γυναίκες «μαζεύουν φαλλικά σύμβολα» ή ντύνονται για τους άνδρες. «Κάθε dominatrix που έχω μιλήσει, μου είπε ότι τα φορά για να δείξει ποιος έχει τον έλεγχο».

Η ψυχαναλυτική κρίση του καταναλωτή

Αυτό το «ανανεώσιμο δεύτερο δέρμα», ωστόσο, μεταλλάσσεται συνεχώς –με τεράστιο περιβαλλοντικό κόστος. Η Steele βλέπει εδώ μια εσωτερική σύγκρουση: η επιθυμία για ψώνια ως έκφραση του Eros, της ορμής για ζωή, συγκρούεται με τον Thanatos, την ορμή για θάνατο, δηλαδή τη γνώση της οικολογικής καταστροφής που προκαλεί η κατανάλωση. «Πολλοί που αγαπούν τη μόδα την αποστρέφονται ταυτόχρονα, γιατί τη βλέπουν ως μέρος της καταστροφής του πλανήτη», λέει η Steele. «Ίσως υπάρχει εδώ μια τεράστια ορμή θανάτου —οι άνθρωποι νιώθουν ανίσχυροι να σταματήσουν, αλλά εξακολουθούν να διψούν για το καινούργιο. Γιατί ένα νέο φόρεμα είναι σαν ένα νέο δέρμα».

Πηγή: theguardian

Φωτογραφίες: fitnyc

• έκθεση
• Μόδα
• ρουχα
• ψυχανάλυση