Το «τέλος της Ιστορίας»: Το οριστικό τέλος της Σοβιετικής Ένωσης και μαζί του Ψυχρού Πολέμου

Ακριβώς 30 χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την ημέρα που ο ένας εκ των δύο πρωταγωνιστών του Ψυχρού Πολέμου παύει να υπάρχει ως πολιτική και νομική οντότητα. Την προηγούμενη μέρα, ο πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, ο όγδοος και τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης, παραιτήθηκε και έδωσε τις εξουσίες του -συμπεριλαμβανομένων των κωδικών εκτόξευσης των Σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων- στον Ρώσο πρόεδρο Μπόρις Γέλτσιν.

Προηγουμένως, από τον Αύγουστο έως τον Δεκέμβριο, όλες οι ενωσιακές δημοκρατίες, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, είχαν ανακηρύξει ανεξαρτησία. Την εβδομάδα πριν την επίσημη διάλυση της ένωσης, 11 δημοκρατίες υπέγραψαν το Πρωτόκολλο της Άλμα-Άτα, ιδρύοντας επίσημα την Κοινοπολιτεία των Ανεξάρτητων Κρατών (ΚΑΚ) και ανακηρύσσοντας ότι η Σοβιετική Ένωση είχε σταματήσει να υπάρχει.

Αρκετές από τις Πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες διατήρησαν στενούς δεσμούς με την Ρωσική Ομοσπονδία και σχημάτισαν οργανισμούς όπως η Κοινοπολιτεία των Ανεξάρτητων Κρατών, η Ευρασιατική Οικονομική Κοινότητα, το Κράτος της Ένωσης (προταχθείσα συνομοσπονδία μεταξύ της Ρωσίας και της Λευκορωσίας), η Ευρασιατική Τελωνειακή Ένωση και η Ευρασιατική Οικονομική Ένωση για να ενισχύσουν την οικονομική συνεργασία και την συνεργασία για την ασφάλεια. Στον αντίποδα, τα Βαλτικά κράτη έχουν γίνει μέλη του NATO και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Κρίση της Μόσχας

Στις 14 Ιανουαρίου 1991, ο Νικολάι Ρύζκοφ παραιτήθηκε από τη θέση του ως Πρόεδρος του Συμβουλίου των Υπουργών ή Πρωθυπουργός της Σοβιετικής Ένωσης. Τον διαδέχτηκε ο Βαλεντίν Παβλόφ στην νεοσύστατη θέση του Πρωθυπουργού της Σοβιετικής Ένωσης.

Στο δημοψήφισμα της 17ης Μαρτίου 1991, το 76.4% των ψηφοφόρων ενέκρινε τη διατήρηση μιας μεταρρυθμισμένης Σοβιετικής Ένωσης. Οι δημοκρατίες της Βαλτικής, η Αρμενία, η Γεωργία και η Μολδαβία μποϊκόταραν ο δημοψήφισμα, καθώς και η Τσετσενο-Ινγκουσετία (μια αυτόνομη δημοκρατία στη νότια Ρωσία με έντονη επιθυμία για ανεξαρτησία, η οποία αυτοαναφερόταν ως Ιτσκερία). Στις εννέα συμμετέχοντες δημοκρατίες η πλειοψηφία των ψηφοφόρων υποστήριξε την διατήρηση της μεταρρυθμισμένης Σοβιετικής Ένωσης.

Ο Μπόρις Γέλτσιν στο τιμόνι

Στις 12 Ιουνίου 1991 ο Μπορίς Γέλτσιν κέρδισε το 57% της λαϊκής ψήφου στις προεδρικές εκλογές, νικώντας τον προτεινόμενο υποψήφιο του Γκορμπατσόφ, τον Νικολάι Ρύζκοφ, ο οποίος κέρδισε το 16 τοις εκατό των ψήφων. Μετά την εκλογή του Γέλτσιν ως πρόεδρος, η Ρωσία διακήρυξε την ανεξαρτησία της.

Η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε με δραματική ταχύτητα κατά το τελευταίο τρίμηνο του 1991. Μεταξύ Αυγούστου και Δεκεμβρίου, 10 δημοκρατίες ανακήρυξαν την ανεξαρτησία τους, σε μεγάλο βαθμό υπό το φόβο νέου πραξικοπήματος. Στα τέλη Σεπτεμβρίου, ο Γκορμπατσόφ δεν είχε πλέον την εξουσία να επηρεάσει τα γεγονότα έξω από τη Μόσχα. Αμφισβητήθηκε ακόμη και εκεί από τον Γέλτσιν, ο οποίος είχε αρχίσει να παίρνει πάνω του ότι απέμεινε από τη Σοβιετική κυβέρνηση, συμπεριλαμβανομένου του Κρεμλίνου.

Στις 17 Σεπτεμβρίου 1991, η Εσθονία, η Λετονία και τη Λιθουανία προσχώρησαν στα Ηνωμένα Έθνη μετά την έγκριση των ψηφισμάτων 46/4, 46/5 και 46/6, που αντιστοιχούν στα ψηφίσματα 709, 710 και 711 του Συμβουλίου Ασφαλείας τα οποία περάστηκαν στις 12 Σεπτεμβρίου.

Στις 7 Νοεμβρίου 1991 οι περισσότερες εφημερίδες αναφέρονταν στη χώρα ως «πρώην Σοβιετική Ένωση».

Ο τελικός γύρος της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης ξεκίνησε με το ουκρανικό δημοψήφισμα στις 1 Δεκεμβρίου 1991, όπου το 90% των ψηφοφόρων επέλεξαν την ανεξαρτησία της χώρας. Η απόσχιση της Ουκρανίας, η δεύτερη σημαντικότερη δημοκρατία της ένωσης οικονομικά και πολιτικά, εξανέμισε κάθε ρεαλιστική δυνατότητα διατήρησης της Σοβιετικής Ένωσης ακόμη και σε περιορισμένη κλίμακα. Οι ηγέτες των τριών βασικών Σλαβικών δημοκρατιών (Ρωσία, Ουκρανία και Λευκορωσία) συμφώνησαν να συζητήσουν τις πιθανές εναλλακτικές λύσεις για την ένωση.

Το τέλος και η μετάβαση

Σε μια εθνική τηλεοπτική ομιλία νωρίς το πρωί της 25ης Δεκεμβρίου 1991, ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε ως πρόεδρος της ΕΣΣΔ – ή όπως ανακοίνωσε, «δηλώνω ότι διακόπτω τις δραστηριότητές μου στη θέση του Προέδρου της Ένωσης των Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών». Δήλωσε ότι το αξίωμα καταργείται, και ότι όλες τις εξουσίες του (όπως ο έλεγχος του πυρηνικού οπλοστασίου) παραχωρούνται στον Γέλτσιν. Μια εβδομάδα νωρίτερα, ο Γκορμπατσόφ συναντήθηκε με τον Γέλτσιν και αποδέχθηκε το τετελεσμένο γεγονός της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης. Την ίδια ημέρα, το Ανώτατο Σοβιέτ της Ρωσικής ΣΟΣΔ ενέκρινε το καταστατικό αλλαγής του επίσημου ονόματος της Ρωσίας από «Ρωσική Σοβιετική Ομοσπονδιακή Σοσιαλιστική Δημοκρατία» σε «Ρωσική Ομοσπονδία», δείχνοντας ότι πλέον είναι κυρίαρχο κράτος.

Το βράδυ της 26ης Δεκεμβρίου, στις 7:32 μ. μ. ώρα Μόσχας, αφού ο Γκορμπατσόφ έφυγε από το Κρεμλίνο, η Σοβιετική σημαία υπεστάλη για τελευταία φορά. Στη θέση της υψώθηκε η ρωσική σημαία, σηματοδοτώντας συμβολικά το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης. Στα αποχαιρετιστήρια λόγια του, υπερασπίστηκε το ρεκόρ του για την εγχώρια μεταρρύθμιση και την ύφεση, αλλά παραδέχθηκε ότι «Το παλιό σύστημα κατέρρευσε πριν αφότου ένα νέο είχε χρόνο για να αρχίσει να δουλεύει». Την ίδια μέρα, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος πραγματοποίησε μια σύντομη τηλεοπτική ομιλία αναγνωρίζοντας επισήμως την ανεξαρτησία των 11 δημοκρατιών.

Σε μια από τις πιο γνωστές αποστροφές του, ο σημερινός ένοικος του Κρεμλίνου, Βλαντιμίρ Πούτιν, διακήρυξε: «Όποιος ονειρεύεται την ανασύσταση της Σοβιετικής Ένωσης δεν έχει μυαλό. Και όποιος δεν λυπάται για την κατάρρευσή της δεν έχει καρδιά».

• Βλαντιμίρ Πούτιν
• Μιχαήλ Γκορμπατσόφ
• Ρωσία
• Σοβιετική Ένωση