Βαθύς δεσμός φιλίας: Η συγκινητική ιστορία του «φύλακα αγγέλου» του Βαν Γκογκ

Στις πιο σκοτεινές και χαοτικές στιγμές της ζωής του, ο μετα-ιμπρεσιονιστής ζωγράφος βρήκε στήριγμα σε έναν απρόσμενο φίλο: τον ταχυδρόμο Ζοζέφ Ρουλέν. Μια νέα έκθεση φωτίζει αυτή την ιδιαίτερη σχέση –μια φιλία που σημάδεψε όχι μόνο τη ζωή του Βαν Γκογκ, αλλά και την ιστορία της τέχνης.

Στις 23 Δεκεμβρίου 1888, την ημέρα που ο Βίνσεντ βαν Γκογκ αυτοτραυματίστηκε κόβοντας το αυτί του και το πρόσφερε σε μια εργάτρια του σεξ, ο άνθρωπος που στάθηκε στο πλευρό του ήταν ο Ζοζέφ Ρουλέν – ένας απλός ταχυδρόμος από την Αρλ.

Κατά τα δύο ψυχολογικά ταραχώδη χρόνια του ζωγράφου στη Νότια Γαλλία, ο Ρουλέν υπήρξε μια σπάνια σταθερά. Φρόντισε να μεταφερθεί ο Βαν Γκογκ σε ψυχιατρική κλινική, τον επισκεπτόταν τακτικά, ενημέρωνε τον αδελφό του, Τεό, για την κατάστασή του και πλήρωνε ακόμη και το ενοίκιό του.

Όταν ο Βαν Γκογκ πήρε εξιτήριο, ο Ρουλέν πέρασε όλη την ημέρα μαζί του. «Έχει μια σιωπηλή βαρύτητα και μια τρυφερότητα, σαν ενός παλιού στρατιώτη προς έναν νέο», έγραφε ο ζωγράφος στον Τεό, αποκαλώντας τον «καλή ψυχή, σοφό και γεμάτο συναίσθημα».

Η έκθεση Van Gogh: The Roulin Family Portraits, που εγκαινιάζεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστώνης και στη συνέχεια θα ταξιδέψει στο Μουσείο Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ, αποτίνει φόρο τιμής σ’ αυτόν τον βαθύ δεσμό. Πρόκειται για την πρώτη φορά που παρουσιάζονται πορτρέτα και των πέντε μελών της οικογένειας Ρουλέν, μέσα από περισσότερους από 20 πίνακες του Βαν Γκογκ και έργα των καλλιτεχνών που τον επηρέασαν, όπως ο Ρέμπραντ, ο Φρανς Χαλς και ο Πολ Γκογκέν.

«Ήθελα να αναδείξουμε την ανθρώπινη πλευρά αυτής της ιστορίας», λέει η συνεπιμελήτρια της έκθεσης, Κέιτι Χάνσον. «Ο Ρουλέν δεν ήταν απλώς μοντέλο – ήταν φίλος, συνοδοιπόρος ψυχής».

Μια νέα αρχή στην Αρλ

Όταν ο Βαν Γκογκ μετακόμισε στην Αρλ, τον Φεβρουάριο του 1888, αναζητούσε φως, χρώμα και έμπνευση. Ελπίζοντας πως οι άνθρωποι του Νότου θα αποτελούσαν ιδανικά μοντέλα, νοίκιασε ένα δωμάτιο πάνω από το Café de la Gare –εκεί όπου σύχναζε ο Ρουλέν, υπεύθυνος για τη διανομή της αλληλογραφίας στον σιδηροδρομικό σταθμό.

Ο ζωγράφος, που πίστευε πως το μέλλον του ήταν στα πορτρέτα, δυσκολευόταν να βρει πρόθυμους μοντέλα. Ο Ρουλέν δέχτηκε, ζητώντας ως αμοιβή μόνο φαγητό και κρασί. Από τον Αύγουστο του 1888 ως τον Απρίλιο του 1889, ο Βαν Γκογκ δημιούργησε έξι πορτρέτα του, όλα γεμάτα στοργή και ανθρωπιά – σε αντίθεση με τα σκοτεινά θέματα μοναξιάς και απόγνωσης που συναντάμε αλλού στο έργο του.

Με τη γαλάζια στολή του ταχυδρόμου, τα χρυσά κουμπιά και το πηλήκιο που γράφει «postes», ο Ρουλέν έγινε για τον Βαν Γκογκ κάτι παραπάνω από θέμα: έγινε σύμβολο ελπίδας. Τον περιέγραφε ως «ενδιαφέρουσα φυσιογνωμία, πιο αληθινή από πολλούς». Παρότι μόλις δώδεκα χρόνια μεγαλύτερος, ο Ρουλέν λειτούργησε σαν πατρική φιγούρα – ο Βαν Γκογκ τον αποκαλούσε «Σωκράτη» για τη γενειάδα και τη σοφία του.

Από διαφορετικούς κοινωνικούς κόσμους –ο Βαν Γκογκ προερχόταν από εύπορη οικογένεια, ο Ρουλέν ήταν λαϊκός άνθρωπος και ένθερμος ρεπουμπλικάνος– οι δύο άνδρες συναντήθηκαν στην αγάπη για τη ζωή και τη δικαιοσύνη. Ο Βαν Γκογκ ενθουσιαζόταν όταν τον έβλεπε να τραγουδά τη Μασσαλιώτιδα, λέγοντας πως είχε «τη φωνή της επαναστατικής Γαλλίας».

Η φιλία τους έφερε σύντομα και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας μπροστά στον καμβά: τη σύζυγο του Ρουλέν, Ογκυστίν, και τα τρία παιδιά τους – τον έφηβο Αρμάν, τον 11χρονο Καμίλ και τη μικρή Μαρκέλ. Ο καθένας αποτυπώθηκε σε διαφορετικό στάδιο ζωής, με τον ζωγράφο να χαρίζει στους ίδιους τα πορτρέτα τους. Συνολικά φιλοτέχνησε 26 πίνακες της οικογένειας, μια σπάνια αφοσίωση για έναν καλλιτέχνη.

Για τον μοναχικό Βαν Γκογκ, η οικογένεια Ρουλέν έγινε υποκατάστατο της δικής του ανεκπλήρωτης ανάγκης για θαλπωρή. «Ήταν συγκινητικό να βλέπεις τον Ρουλέν με τα παιδιά του, να κάνει τη μικρή να γελά και να τραγουδά», έγραφε στον Τεό. Την ώρα που οι κάτοικοι της Αρλ τον αποκαλούσαν «τον κοκκινομάλλη τρελό» και ζητούσαν τον εγκλεισμό του, οι Ρουλέν τον αγκάλιασαν όπως ήταν – με κατανόηση και αποδοχή.

Η σχέση τους όμως δεν ήταν μονόπλευρη. Ο Ρουλέν, που δεν είχε ξαναγνωρίσει κάποιον σαν τον εκκεντρικό Ολλανδό, γοητεύτηκε από τη μόρφωση και τις ιστορίες του. Ο Βαν Γκογκ του πρόσφερε πνευματική συντροφιά, εκείνος του ανταπέδιδε πρακτική φροντίδα. Όταν έλειπε για δουλειά στη Μασσαλία, έγραφε με στοργή: «Να φροντίζεις τον εαυτό σου, άκου τον γιατρό σου, και θα γίνεις καλά. Η μικρή Μαρκέλ σου στέλνει ένα μεγάλο φιλί».

Ένα μάθημα ανθρωπιάς μέσα από την τέχνη

Μέσα από τη φιλία αυτή, ο Βαν Γκογκ βρήκε το θάρρος να πειραματιστεί με την προσωπογραφία. Οι πίνακες της οικογένειας Ρουλέν αναδεικνύουν τη χαρακτηριστική του τεχνική: καθαρές γραμμές, ζωηρά χρώματα, παχιές κυματιστές πινελιές που δίνουν ζωή στο πρόσωπο. Δεν ζωγράφιζε αυτό που έβλεπε, αλλά αυτό που ένιωθε – «τον Ρουλέν, όπως τον αισθάνομαι», έγραφε.

Χωρίς τη στήριξη αυτής της φιλίας, ίσως ο Βαν Γκογκ να μην είχε αντέξει τις κρίσεις που ακολούθησαν μετά το επεισόδιο με το αυτί. Παρά τα βάσανά του, μέσα στους επόμενους 19 μήνες δημιούργησε αριστουργήματα – 70 πίνακες μέσα σε 70 ημέρες, λίγο πριν από τον θάνατό του.

Η έκθεση της Βοστώνης και του Άμστερνταμ δεν αποφεύγει τη θλίψη αυτής της περιόδου, αλλά την πλαισιώνει με ελπίδα. «Είναι μια ιστορία για το πώς η φιλία μπορεί να γίνει καταφύγιο, πώς η θλίψη και η ελπίδα συνυπάρχουν», λέει η Χάνσον.

Ο Βαν Γκογκ μπορεί να βρήκε στη ζωγραφική του τη φωνή του, αλλά ήταν ο Ρουλέν που του έδωσε τον λόγο να συνεχίσει να μιλάει μέσα από αυτήν.

• Βαν Γκογκ
• έκθεση
• Ζωγραφική