Βιβλιοπαρουσίαση: «Ο Πολιτισμός του Χρυσόψαρου» του Μπρυνό Πατινό από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Το βιβλίο ξεκινά με μια δυσάρεστη παραδοχή, αλλά ολοκληρώνεται με ένα μάλλον αισιόδοξο μήνυμα για την ανθρώπινη χειραφέτηση από τους τυραννικούς αλγόριθμους του νέου ψηφιακού καπιταλισμού.

Η δυσάρεστη αρχική παραδοχή είναι ότι έχουμε μεταβληθεί σε χρυσόψαρα κλεισμένα στη γυάλα της οθόνης μας. Η επιλογή του χρυσόψαρου από τον συγγραφέα δεν είναι τυχαία. Το συγκεκριμένο ψάρι έχει την ταυτόχρονη ευλογία και κατάρα να κάνει επανεκκίνηση του πνευματικού του σύμπαντος κάθε οκτώ δευτερόλεπτα. Κάθε οκτώ δευτερόλεπτα δηλαδή το χρυσόψαρο μεταπηδά σε μια νέα πραγματικότητα, σε ένα νέο κόσμο και σε νέες εμπειρίες δίχως να καταλαβαίνει την κολασμένη επαναληπτικότητα στην οποία είναι εγκλωβισμένο.

Ο χωροχρόνος των millennials, των νέων δηλαδή που γεννήθηκαν σε συνθήκες μόνιμης διασύνδεσης με το διαδίκτυο, εμφανίζει αντίστοιχα συμπτώματα με τη συμπεριφορά του χρυσόψαρου. Σύμφωνα με μελέτες της Google η προσοχή και ο νους τους αποσπάται κάθε εννιά δευτερόλεπτα. Οι millennials χρειάζονται δηλαδή κάθε εννιά δευτερόλεπτα ένα νέο ερέθισμα, μια νέα ειδοποίηση, μια νέα δόνηση για να κλέψει την προσοχή τους και για να μεταπηδήσουν σε κάτι άλλο.

Πώς όμως φτάσαμε σε αυτό το σημείο; Υπήρχαν εποχές, όπου οι νέοι, αλλά και οι μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες του πληθυσμού δαπανούσαν το χρόνο τους δίχως μια οθόνη στα ακροδάχτυλα τους. Υπήρχαν ημέρες που δεν ξεκινούσαν με το βλέμμα καρφωμένο στην οθόνη του κινητού ψάχνοντας για νέα μηνύματα στο WhatsApp και στο Facebook ή για το τί γίνεται στο Twitter.

Και πώς και γιατί αυτές οι καθημερινές τελετουργικού χαρακτήρα διαδρομές και αναζητήσεις στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διευρύνονται με το πέρας του χρόνου; Πώς και γιατί δηλαδή η ζωή μας θα συνεχίσει να είναι εξαρτώμενη από τις ειδοποιήσεις και τα ερεθίσματα που κατακλύζουν το κινητό ή τον υπολογιστή μας;

Η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα βρίσκεται στην ικανότητα ανάλυσης και αποθήκευσης των προσωπικών δεδομένων από το ολιγοπώλιο του διαδικτύου. Χάρη στα προσωπικά δεδομένα γίνεται εφικτή η κατανόηση και πρόγνωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Οι κολοσσοί του διαδικτύου, όπως η Amazon, η Apple, η Facebook, η Google, η Microsoft (γνωστοί με το ακρωνύμιο GAFAM) βελτιστοποιούν συνεχώς την ικανότητα παρακολούθησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς στο διαδίκτυο. Καλύτεροι και πιο εξελιγμένοι αλγόριθμοι, περισσότερες εφαρμογές και εργαλειοθηρικές υπηρεσίες διασφαλίζουν μια κατάσταση αγκίστρωσης των ανθρώπων στο διαδίκτυο που αποτελεί πλέον όχι μόνο μια τεράστια και συνεχούς ροής εμπορευματική σφαίρα, αλλά και σε μια παγκόσμιας κλίμακας «φυλακή της προσοχής και των ονείρων» των ανθρώπων. Πρόκειται για ένα νέο είδος εξουσίας, για έναν κατασκοπευτικό καπιταλισμό με βάση την ανάλυση της Σοσάνα Ζούμποφ που τροποποιεί, ομαδοποιεί και κατευθύνει  την ανθρώπινη συμπεριφορά με απώτερο στόχο την εξυπηρέτηση των συμφερόντων των GAFAM και των Ασιατικών μεγαθηρίων της πληροφορικής.

Η απόσπασης της ανθρώπινης προσοχής στο διαδίκτυο δεν αποτελεί επομένως μια υπόθεση ήσσονος σημασίας. Αντίθετα αποτελεί το κορυφαίο πολιτικό διακύβευμα του μέλλοντος. Αποτελεί το  μονοπάτι μέσα από το οποίο περνά η ανθρώπινη χειραφέτηση, καθώς η έλλειψη επαρκούς ρύθμισης του διαδικτύου, η πλήρης εμπορευματοποίηση του και η κυριαρχία του από ένα μικρό ολιγοπώλιο οδήγησε στην εδραίωση ενός νέου είδος εξουσίας που τροποποιεί, ταξινομεί και προβλέπει την ανθρώπινη συμπεριφορά προς όφελος των γιγάντων της πληροφορικής.

Τα θέματα αυτά θίγονται με λογοτεχνική γλαφυρότητα από τον Patino στα 11 κεφάλαια της πραγματείας του. Η ανάλυση του Γαλλου συγγραφέα, ο οποίος διαθέτει αξιοσημείωτες σπουδές και πλούσια εμπειρία στα ΜΜΕ, είναι εμπλουτισμένη με πολλές βιβλιογραφικές πηγές και αφηγήσεις, οι οποίες αποκαλύπτουν το χαρακτήρα της σύγχρονης αλγοριθμικής μηχανικής και των ψυχολογικών εργαλείων που αξιοποιεί το ολιγοπώλιο του διαδικτύου για να διεγείρει και να αιχμαλωτίζει την προσοχή μας.

Η πραγματεία του αποτελεί μια προσπάθεια αφύπνισης, η οποία έχει το χάρισμα να μην διαπνέεται από ένα μονοδιάστατο τεχνοφοβικό χαρακτήρα, αλλά από μια αισιόδοξη προοπτική ως προς το πώς μπορούν να μπουν όρια στην εγκεφαλική πειρατεία (brain hacking), στα fake news και στη δικτατορία των αλγόριθμων. Για τον Πατινό δε χρειάζεται να γίνουμε απόσκοσμοι ασκητές της τεχνολογικής απεξάρτησης, αλλά να αναγνωρίσουμε αρχικά τη ψηφιακή εθελοδουλεία μας και να αποκτήσουμε μια αυξημένη ικανότητα αυτοέλεγχου και αποσύνδεσης στη συνέχεια για να ξαναβρούμε τον εαυτό μας.

Ταυτόχρονα όμως ο Πατινό δεν ασπάζεται την άποψη ότι οι ψηφιακές οικονομικές και κοινωνικές δυσλειτουργίες και παρενέργειες μπορούν να θεραπευτούν από το «αόρατο χέρι» της αυτορρύθμισης. Ούτε οι ισχυρότερες δόσεις ψηφιακού και μιντιακού εγγραμματισμού αποτελούν λύση στο πρόβλημα.

Αντίθετα απαιτείται σχολαστική θέσπιση ρυθμιστικών κανόνων στο πώς λειτουργούν οι παραμετροποιημένοι αλγόριθμοι και η διαφημιστική βιομηχανία, καθώς και επαναπροσδιορισμός του νομικού πλαισίου λειτουργίας των διαδικτυακών πλατφορμών και ανάπτυξη νέων εναλλακτικών ψηφιακών υπηρεσιών προς το μοντέλο της οικονομίας της προσοχής. Για τον Πατινό οι αλυσοδεμένοι πολίτες του διαδικτύου δεν μπορούν να σπάσουν τις αλυσίδες τους από ρυθμιστικές πολιτικές που προάγουν ένα πιο αυταρχικά επιτηρούμενο διαδίκτυο ή αποθεώνουν την απόλυτη ζούγκλα του «ελευθεριακού» διαδικτύου. Υπάρχει ένας τρίτος δρόμος ανάμεσα σε αυτές τις επιλογές και αυτόν τον δρόμο πρέπει να ακολουθήσουμε.

• βιβλίο