Pfizergate: Το σκάνδαλο που απειλεί να εκτροχιάσει την καριέρα της Φον ντερ Λάιεν

Μια απόφαση που θα μπορούσε να σφραγίσει τη δεύτερη θητεία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν πλησιάζει, καθώς το Δικαστήριο της ΕΕ καλείται αυτή την Τετάρτη να αποφανθεί για ένα ζήτημα που συνδυάζει πολιτική, δημόσια υγεία και θεσμική διαφάνεια: τα περίφημα γραπτά μηνύματα μεταξύ της προέδρου της Κομισιόν και του CEO της Pfizer Άλμπερτ Μπουρλά, εν μέσω των διαπραγματεύσεων για τη μεγαλύτερη συμφωνία εμβολίων στην ιστορία της ΕΕ, όπως αναφέρει το κεντρικό δημοσίευμα του Politico.

Η υπόθεση γνωστή ως «Pfizergate» δεν αφορά απλώς μια ιδιωτική συνομιλία αλλά αγγίζει τον σκληρό πυρήνα της ευρωπαϊκής νομιμότητας: αν οι ανταλλαγές κειμένων μεταξύ κορυφαίων αξιωματούχων πρέπει να θεωρούνται επίσημα έγγραφα και άρα να υπόκεινται στους κανόνες διαφάνειας. Η Επιτροπή λέει όχι. Οι ακτιβιστές και τα μέσα ενημέρωσης λένε ναι. Και τώρα τον λόγο έχει το Δικαστήριο.

Ένα σκάνδαλο που «καταγράφτηκε» σε γραπτά μηνύματα

Το 2021, ενώ η Ευρώπη πάλευε με τα κύματα της πανδημίας, η Φον ντερ Λάιεν αντάλλαξε προσωπικά γραπτά μηνύματα με τον Μπουρλά, σε μια προσπάθεια να κλειδώσει τη συμφωνία-μαμούθ για έως και 1,8 δισεκατομμύρια δόσεις εμβολίου Pfizer-BioNTech. Οι New York Times αποκάλυψαν την ύπαρξη των μηνυμάτων, αλλά η Επιτροπή αρνήθηκε να τα δημοσιοποιήσει. Τότε ξεκίνησε ένας θεσμικός πόλεμος για τη διαφάνεια, που κορυφώνεται τώρα.

Η ίδια η ύπαρξη των μηνυμάτων τέθηκε υπό αμφισβήτηση μέχρι και τον περασμένο Νοέμβριο, όταν δικηγόροι της Κομισιόν αναγκάστηκαν να την παραδεχτούν σε δικαστική ακρόαση, προκαλώντας γέλια στην αίθουσα αλλά και έντονο σκεπτικισμό στους δικαστές.

Η κληρονομιά της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν υπό κρίση

Η πρόεδρος της Επιτροπής δεν είναι ένα απλό πρόσωπο. Είναι η επικεφαλής του θεσμικού οργάνου που καλείται να διαφυλάξει τους κανόνες της ΕΕ – συμπεριλαμβανομένων εκείνων περί διαφάνειας και λογοδοσίας. Αν το Δικαστήριο αποφανθεί ότι παραβίασε αυτά τα πρότυπα, τότε το πολιτικό της κεφάλαιο κινδυνεύει σοβαρά.

Ακόμη πιο αμήχανο για την ίδια είναι το γεγονός ότι αυτή η υπόθεση ξεσπά λίγο μετά την έναρξη της δεύτερης θητείας της, κατά την οποία δεσμεύτηκε να ενισχύσει τις αρχές διαφάνειας και ακεραιότητας.

«Η απόφαση αυτή θα μπορούσε να σηματοδοτήσει σημείο καμπής για τη διαφάνεια στην ΕΕ», τόνισε η Shari Hinds της Διεθνούς Διαφάνειας. «Δεν γίνεται να μιλάμε για δημόσια υγεία και να λειτουργούμε με μυστικότητα».

Ποιος αποφασίζει τι είναι «σημαντικό»;

Κατά την ακρόαση του Νοεμβρίου, οι δικαστές έθεσαν καίρια ερωτήματα: Ρώτησε κανείς τη Φον ντερ Λάιεν αν διατηρεί τα μηνύματα; Ελέγχθηκε το τηλέφωνό της; Υπάρχουν καταγραφές στα τιμολόγια επικοινωνίας της;

Οι απαντήσεις της Επιτροπής ήταν ασαφείς. Ο δικαστής José Martín y Pérez de Nanclares δήλωσε ότι δεν ελήφθησαν «επαρκή και επιμελή μέτρα», ενώ ο Paul Nihoul έκανε λόγο για έναν «συγκεχυμένο φάκελο». Η δικηγόρος των New York Times, Bondine Kloostra, δεν έκρυψε την απογοήτευσή της για το πόσο απροετοίμαστος ήταν ο εκπρόσωπος της Κομισιόν.

Η σκιά της Εισαγγελίας και τα ερωτήματα για το μέλλον

Η υπόθεση των μηνυμάτων δεν είναι η μόνη «σκοτεινή» πλευρά της συμφωνίας εμβολίων. Η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία έχει ανοίξει ξεχωριστή έρευνα για τον τρόπο που διαχειρίστηκε η Επιτροπή τις προμήθειες, με την επικεφαλής της Laura Kövesi να επιβεβαιώνει πως έχουν ήδη κληθεί αξιωματούχοι για καταθέσεις.

Η Φον ντερ Λάιεν, που κατηγορείται από τον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή Emily O’Reilly για κουλτούρα «συγκράτησης πληροφοριών», δεν έχει παραστεί σε καμία ακρόαση. Και αυτό ενισχύει την εντύπωση ότι η πρόεδρος της Επιτροπής δεν δίνει λογαριασμό ούτε στους θεσμούς που η ίδια υποτίθεται υπηρετεί.

Το πολιτικό ρίσκο της Φον ντερ Λάιεν

Η απόφαση της Τετάρτης δεν θα λύσει όλα τα ερωτήματα, αλλά ενδέχεται να θέσει προηγούμενο. Αν το Δικαστήριο κρίνει πως τα μηνύματα αποτελούν διοικητικά έγγραφα, τότε ανοίγει ο δρόμος για περισσότερη λογοδοσία – και πιθανόν για τη δημοσιοποίησή τους. Αν όχι, τότε η Επιτροπή θα έχει λάβει ένα επικίνδυνο ελευθέρας για επικοινωνία κάτω από το τραπέζι.

Για τη Φον ντερ Λάιεν, το ρίσκο είναι μεγάλο: από «ηγέτιδα της Ευρώπης» μπορεί να μετατραπεί στη γυναίκα που έφερε τη σκιά του σκανδάλου εντός των θεσμών. Και αυτή τη φορά, η κρίση δεν είναι υγειονομική –είναι βαθιά πολιτική.

• Pfizergate
• Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν