Τα ντοκουμέντα της Καισαριανής: Τα πρώτα πρόσωπα που αναγνωρίζονται στις ιστορικές φωτογραφίες – Οι επόμενες κινήσεις του ΥΠΠΟ

«Δεν είναι μόνο προσωπικό θέμα. Είναι θέμα ιστορικής ευθύνης. Να μη χαθούν αυτά τα στοιχεία», υπογράμμισε ο εγγονός ενός από τους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής, αναδεικνύοντας το βάρος της μνήμης γύρω από τα γεγονότα της Πρωτομαγιάς του 1944 στην εφημερίδα «Εφ.Συν.». Την αυθεντικότητα των φωτογραφιών που φέρονται να καταγράφουν τη φρίκη της 1ης Μαΐου 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, καθώς και τις θηριωδίες των ναζιστικών δυνάμεων Κατοχής στην Ελλάδα, πρόκειται να εξετάσουν άμεσα ειδικοί του Υπουργείο Πολιτισμού.

Στελέχη του υπουργείου έχουν ήδη επικοινωνήσει με τον συλλέκτη που ανάρτησε τις φωτογραφίες στο eBay και, σύμφωνα με πληροφορίες, προγραμματίζουν επίσκεψη στη Γάνδη τις προσεχείς ημέρες, προκειμένου να ελέγξουν τη γνησιότητα, τη νομιμότητα της προέλευσης, αλλά και τη σημασία και αξία της συλλογής. Εφόσον διαπιστωθεί ότι το υλικό είναι αυθεντικό και έχει αποκτηθεί νόμιμα, το υπουργείο σκοπεύει να κινηθεί άμεσα, ακολουθώντας την ενδεδειγμένη νομική διαδικασία, ώστε να προχωρήσει στην απόκτησή του.

Οι δώδεκα φωτογραφίες αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών αντιστασιακών πριν από την εκτέλεσή τους, η οποία πραγματοποιήθηκε ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ στους Μολάους Λακωνίας από αντιστασιακές δυνάμεις. Το υλικό προέρχεται από το προσωπικό άλμπουμ του Γερμανού υπολοχαγού Χέρμαν Χόιερ, που υπηρετούσε στη Μαλακάσα. Κατά το Υπουργείο Πολιτισμού, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι πρόκειται για αυθεντικό φωτογραφικό υλικό. Ωστόσο, για την απόκτησή του από το ελληνικό Δημόσιο απαιτείται η υπέρβαση σειράς νομικών ζητημάτων. Το θέμα αναμένεται να τεθεί και ενώπιον του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, καθώς ο χαρακτηρισμός της συλλογής ως μνημείου αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διεκδίκησή της από το κράτος.

Οι πρώτες ταυτοποιήσεις προσώπων

Μέχρι στιγμής, τουλάχιστον τρία πρόσωπα φαίνεται να έχουν ταυτοποιηθεί μέσα από τις φωτογραφίες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η μορφή ενός άνδρα με λευκό πουκάμισο, ο οποίος διακρίνεται να βαδίζει αγέρωχα προς το εκτελεστικό απόσπασμα. Σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, ενδέχεται να πρόκειται είτε για τον Θρασύβουλο Καλαφατάκη είτε για τον Βασίλη Παπαδήμα.

Ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης, γεννημένος το 1914 στον Πλατανιά Χανίων, ήταν 30 ετών όταν εκτελέστηκε. Γεωργός και γαλακτοκόμος στο επάγγελμα, παντρεμένος και πατέρας δύο παιδιών, εντάχθηκε από νωρίς στο ΚΚΕ. Διώχθηκε κατά τη δικτατορία Μεταξά, συνελήφθη το 1939 και κρατήθηκε διαδοχικά σε Χανιά, Αβέρωφ, Ακροναυπλία και σε ιταλικό στρατόπεδο στη Λάρισα, πριν μεταφερθεί στο Χαϊδάρι. Στο στρατόπεδο φέρεται να φρόντιζε ως μάγειρας νεότερους κρατούμενους. Το όνομά του έχει δοθεί σε δρόμο στην περιοχή Αγίου Λουκά Χανίων. Από την άλλη, οι πρώτες αναφορές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έκαναν λόγο για τον Βασίλη Παπαδήμα, αδελφό του εκδότη Δημήτρη Παπαδήμα. Γεννημένος στην Πύλο το 1909, εργαζόταν στο εργοστάσιο της Ανώνυμης Εταιρείας Οινοπνευματοποιίας στη Γιάλοβα Μεσσηνίας και είχε πολεμήσει στο αλβανικό μέτωπο. Συνελήφθη στις 6 Αυγούστου 1941 από Ιταλούς καραμπινιέρους και Έλληνες χωροφύλακες, βάσει καταλόγων που είχαν παραδοθεί στις δυνάμεις Κατοχής. Κρατήθηκε στο στρατόπεδο Ναυπλίου, μεταφέρθηκε στη Λάρισα και τελικά στο Χαϊδάρι, πριν συμπεριληφθεί στους 200 που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944.

Σε άλλη φωτογραφία πιθανολογείται ότι απεικονίζεται ο Ηλίας Ρίζος του Δημητρίου, ένας νεαρός άνδρας που φαίνεται να χαμογελά ελαφρά. Εργαζόταν σε μικρή βιοτεχνία παραγωγής ζυμαρικών και αρτοσκευασμάτων στη Λαμία, στην περιοχή Αγίου Λουκά (Κλαραίικα). Μετά την είσοδο των ιταλικών στρατευμάτων, συνελήφθη από Έλληνες δωσίλογους και παραδόθηκε στους κατακτητές. Κρατήθηκε στις φυλακές Λαμίας και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι, πριν βρεθεί ανάμεσα στους 200 εκτελεσθέντες. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, αντιστασιακή δράση ανέπτυξαν και τα αδέλφια του, Αποστόλης και Βασιλική, με αναφορές σε δεσμούς με το ΚΚΕ.

Ακόμη, σε μία από τις εικόνες φέρεται να αναγνωρίζεται ο Δημήτρης Παπαδόπουλος, ποντιακής καταγωγής, από τους παλαιότερους αγωνιστές του κλάδου των οικοδόμων. Με έντονη συνδικαλιστική δράση ήδη από την εγκατάστασή του στην Ελλάδα ως πρόσφυγας την περίοδο 1922–1924, διετέλεσε γενικός γραμματέας της Ομοσπονδίας Οικοδόμων. Υπέστη επανειλημμένες διώξεις, φυλακίσεις και εξορίες. Συνελήφθη το 1936 από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, οδηγήθηκε στην Ακροναυπλία και το 1941 παραδόθηκε στους Γερμανούς. Μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι και εκτελέστηκε την 1η Μαΐου 1944 μαζί με τους υπόλοιπους 200.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας «Τα Νέα», που επικαλείται τον συγγραφέα Ηλία Καρμπάτο και το βιβλίο του «Η Σταφιδική Εξέγερση του 1935 – ο άσβεστος μεσοπόλεμος της αγροτιάς», ένας από τους άνδρες που διακρίνονται σε φωτογραφία, φορώντας κασκέτο και ακουμπώντας στον τοίχο της Καισαριανής, φέρεται να είναι ο Χρήστος Κουβελιώτης.

Ο Χρήστος Κουβελιώτης γεννήθηκε το 1903 στο Πλάσο Πυλίας. Εργάστηκε από μικρός στη γη και σπούδασε Οικονομικά στην Αθήνα. Διετέλεσε πρόεδρος της κοινότητας Μεθώνης και πρόεδρος του Ταμείου Πρόνοιας του Αγροτικού Επιμελητηρίου Καλαμάτας. Υπήρξε πρωταγωνιστής στην οργάνωση αγροτικών αγώνων και στη μεγάλη Σταφιδική Εξέγερση. Συνελήφθη το 1936 στο χωριό Σαβάλια Ηλείας και εξορίστηκε στη Σίκινο. Αργότερα μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία και από εκεί παραδόθηκε από τη μεταξική δικτατορία στους ναζί κατακτητές. Εκτελέστηκε στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 μαζί με τους υπόλοιπους αγωνιστές. Ο αδελφός του, Παναγιώτης, είχε εκτελεστεί δέκα μήνες νωρίτερα, τον Ιούλιο του 1943, στο στρατόπεδο «Παύλος Μελάς» στη Θεσσαλονίκη από βουλγαρικές φασιστικές δυνάμεις.

Η υπόθεση των φωτογραφιών δεν αποτελεί μόνο ζήτημα ιστορικής έρευνας, αλλά και υπόθεση μνήμης, ευθύνης και δικαίωσης για τις οικογένειες των εκτελεσθέντων, καθώς και για την ίδια τη συλλογική ιστορική συνείδηση της χώρας.

• Γερμανοί
• εκτελέσεις
• Καισαριανή
• σκοπευτήριο
• φωτογραφίες